Το Καζακστάν τα τελευταία χρόνια έχει αυξήσει την κινηματογραφική του παραγωγή, με όλο και πιο ιδιαίτερες παραγωγές. Ο χαρακτηρισμός τους ως «ιδιαίτερων» δεν έχει να κάνει με κάποια θεαματική, trade mark, τεχνική, αλλά με το γεγονός ότι οι ταινίες του Καζακστάν μοιάζουν όλο και πιο αβίαστα να αγκαλιάζουν και να αφήνουν να μιλά η αντιφατική, σκληρή και μερικές φορές κωμική παραγματικότητα των τελευταίων 30 χρόνων της κεντρικής Ασίας. Είναι ένας ανένδοτος ρεαλισμός της στέπας.
Μια τέτοια ταινία είναι το «Μαθήματα Αρμονίας» [Уроки Гармонии]. Ο 13χρονος Ασλάν σπουδάζει σε ένα επαρχιακό σχολείο του Καζακστάν. Δεν έχει γονείς, μόνο μια γιαγιά που πουλάει κρέας στην αγορά. Γι’ αυτήν, ο Ασλάν σκοτώνει και σφάζει πρόβατα. Οι συμμαθητές του Ασλάν στο σχολείο δεν τον συμπαθούν – είναι πολύ ήσυχος, πολύ περίεργος και, φαίνεται, πολύ δυνατός. Μια μέρα του κάνουν μια πολύ κακή φάρσα, με αποτέλεσμα ο Ασλάν να αποκτίσει ψυχολογικό τραύμα που του δημιουργεί σωματικά συμπτώματα. Οι συμμαθητές, με τη σειρά τους, αρχίζουν να μποϊκοτάρουν τον Ασλάν και να κοροϊδεύουν τον ίδιο και όποιον προσπαθεί να του μιλήσει.
Το «Μαθήματα Αρμονίας» είναι μια ταινία για τη σχολική βία από το Καζακστάν, στην οποία το πιο σημαντικό δεν είναι η πλοκή ή το θέμα. Το ίδιο το φαινόμενο —η σχολική βία— έχει γίνει κάτι συνηθισμένο. Όλοι το αντιμετωπίζουν και το ξέρουν. Το πιο σημαντικό πράγμα στο έργο του Εμίρ Μπαϊγκαζίν είναι το πώς ρέει η ταινία. Το περιεχόμενο των «Μαθημάτων Αρμονίας» είναι στη μορφή τους. Η εικόνα είναι σχεδόν εξ ολοκλήρου κατασκευασμένη από ελλείψεις και παραλείψεις. Οι μισές από τις βασικές σκηνές συμβαίνουν κάπου εκτός οθόνης και ο θεατής, στην καλύτερη περίπτωση, βλέπει τις συνέπειές τους. Ο ίδιος ο Ασλάν, που ερμηνεύεται από τον Τιμούρ Αϊνταρμπεκόφ, δεν δείχνει καθόλου συναισθήματα και σχεδόν δεν μιλάει – όλα όσα αισθάνεται εκφράζονται, μάλλον, μέσω της φωτογραφίας. Σχεδόν όλες οι σκηνές βίας είναι μονταρισμένες με τέτοιο τρόπο ώστε να αποσπάται η μέγιστη αντίδραση του θεατή. Το μοντάρισμα του αστείου με το ανατριχιαστικό επαναλαμβάνεται αρκετές φορές στην ταινία. Για παράδειγμα, το βασανιστήριο των οικιακών κατσαρίδων από τον Ασλάν, ειδικά η εκτέλεση μιας σε μια μικρή ηλεκτρική καρέκλα, μοιάζει με έναν περίεργο φόρο τιμής στον Βλάντισλαβ Στάρεβιτς, αλλά αργότερα στην ταινία αυτή η σκηνή έχει μια τρομερή αντανάκλαση – ο ίδιος ο Ασλάν παίρνει τη θέση της κατσαρίδας.
Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι όλο αυτό είναι στυλιζάρισμα. Και, αλήθεια, στην ταινία του Εμίρ Μπαϊγκαζίν είναι εύκολο να βρει κανείς τέτοιες αναφορές, ειδικά στο Ρουμανικό Νέο Κύμα. Όμως, είναι σαφές ότι το μήνυμα διαμορφώνεται από τη δομή και τη ροή. Τα «Μαθήματα Αρμονίας» είναι μια ταινία για το πώς ένα ελαφρώς αυτιστικό αγόρι, δηλαδή, που αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα σύμφωνα με τους δικούς του κανόνες, προσπαθεί να κατανοήσει τον έξω κόσμο και τον εαυτό του σε αυτόν. Όλος ο έξω κόσμος είναι ένα σχολείο γι ‘αυτόν, του λένε τι είναι πιο σημαντικό στη ζωή (το πρώτο μάθημα που παρουσιάζεται στην ταινία είναι για την ενέργεια – ενέργεια = χρήματα), αλλά μετά αυτός ο κόσμος τον τραυματίζει. Θέλοντας να αντιμετωπίσει το τραύμα, ο Ασλάν προσπαθεί να βρει μια απάντηση στο ίδιο το σχολείο: ο απλός καθαρισμός δεν βοηθάει (σκηνές πλυσίματος), η συγχώρεση δεν λειτουργεί (φωτογραφία του Γκάντι), η θρησκεία και η αγάπη δεν κάνουν επίσης (φυλαχτό), η τελευταία λύση είναι μια προσπάθεια αλλαγής της ιεραρχικής αλυσίδας μέσω της εκδικητικής βίας: ο πιο παλίος νόμος της φύσης. Αυτό το σχολείο είναι ένας κόσμος εντελώς ψυχρός και γεωμετρικός, χωρίς συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο και λεπτομέρειες. Δυσκολευόμαστε πολύ να κατανοήσουμε αν αυτά διαδραματίζονται στη Σοβιετική ή τη μετα-Σοβιετική εποχή. Ακόμα και τα παιδιά, εκτός από τον κεντρικό ήρωα, δεν έχουν ζωή εκτός σχολείου, είναι άνθρωποι-λειτουργίες – ένα αδύναμο θύμα, μια σαδίστρια, μια καλλονή, μια ταγματάρχης από την πρωτεύουσα. Από τη μια, ο ίδιος ο Ασλάν αντιλαμβάνεται τα πάντα τόσο αφηρημένα, από την άλλη, ο σκηνοθέτης, απομακρύνοντας τις κοινωνικές ιδιαιτερότητες, κάνει το σχολείο πιο οικουμενικό και το μετατρέπει σε μεταφορά. Το σχολείο στο φορμαλιστικό πλαίσιο της ταινίας αντιστοιχει στον κοινωνικό μηχανισμό γενικότερα – δεν είναι μια μηχανή εκπαίδευσης ή ανάπτυξης, αλλά εμπέδωσης ορισμένων κοινωνικών δεξιοτήτων και καταστολής. Είναι ένα εργοστάσιο παραγωγής κομφορμιστών, μετά το οποίο τα παιδιά ενηλικιώνονται, παραμένοντας ψυχολογικά έφηβοι για πάντα. Η σχολική βία σε αυτόν τον μηχανισμό δεν είναι υπερβολή, αλλά ουσιαστικό στοιχείο, γόνιμο έδαφος.
Επιπλέον, στην ταινία, το σχολείο, ως το πρώτο στάδιο στην επεξεργασία ενός ατόμου από το κράτος, συνδέεται με άλλους – τον στρατεύσιμο στρατό, την αστυνομία και τη φυλακή. Οποιαδήποτε διαφορετική προσωπικότητα, όπως ο Ασλάν, πιάνεται σε έναν τέτοιο μηχανισμό, σπάει τον εαυτό του ή σπάει μερικά γρανάζια στον μηχανισμό με απρόβλεπτες συνέπειες. Έτσι, χωρίς ρητή καταδίκη του φαινομένου τα «Μαθήματα Αρμονίας» διδάσκουν ότι η μεγαλύτερη κοινωνική ασχήμια δεν είναι μια υποτιθέμενη «φυσική βία» ή «φυσική κατάσταση» αλλά ακριβώς η ίδια η διακασία«εκπολιτισμού» για την ένταξη σε έναν πολιτισμό που κυριαρχεί ο απρόσκοπτος καπιταλιστικός ανταγωνισμός. Η βία αυτή είναι η κυριαρχία του κράτους στην κοινωνία του Καζακστάν, μια κοινωνία που παλεύει να βρει τα πατήματά της, στον προορισμό της, σε μια μετάβαση που δεν τελειώνει ποτέ.
Уроки Гармонии [Harmony Lessons] 2013. σ. Emir Baigazin
the Eastern Plateau 