Οι εξαγγελίες του Ντόναλντ Τραμπ για τη Λωρίδα της Γάζας πυροδότησαν σειρά από -όπως είναι λογικό- αρνητικά σχόλια. Τα περισσότερα από αυτά έλεγαν αυτό το οποίο είναι πασιφανές: το σχέδιο για τη Γάζα είναι ένα σχέδιο βίαιης μετακίνησης ενάντια σε κάθε διεθνές δίκαιο, μια «δεύτερη Νάκμπα». Οι αντιδράσεις, επίσημες αλλά και ανεπίσημες, από τα πάνω τόσο και από τα κα΄τω, δηλώνουν ότι καμία μετακίνηση πληθυσμού δια της βίας δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή, ειδικά σε τέτοια κλίμακα. Από τη στιγμή που οι κάτοικοι της Γάζας δηλώνουν ότι θέλουν να παραμείνουν εκεί, έχουν το δικαίωμα να το κάνουν. Το αν οι συνθήκες και το επίπεδο ζωής τους είναι εξαιρετικά υποτιμημένα, αφενός δεν είναι δική τους ευθύνη αφετέρου και κυριότερα, είναι άσχετο από το αν έχουν δικαίωμα να μείνουν κάπου. Ενώ κάτι τέτοιο είναι προφανώς σωστό, δεν μας φανερώνει τίποτα για τον «Τραμπ και την Ανατολή».
Η τραμπική ρητορική
Αυτό το οποίο ξάφνιασε πολλές και πολλούς ήταν η σφοδρότητα με την οποία ένας απογυμνωμένος οικονομικός λόγος και ρητορική αποτελούν βάση της προσέγγισης του Τραμπ για την ανατολή. Τόσο στην Ουκρανία όσο και στη Γάζα ο Τραμπ μιλάει με οικονομικούς όρους: πολύτιμα μεταλλεύματα, χρέη ξένων κυβερνήσεων, ελλείμματα των ΗΠΑ και «όμορφες παραλίες που θα ανοικοδομηθούν» και «η Γάζα ως μαζικός τάφος που δεν ευδοκιμεί». Αυτή η ρητορική μπορεί να μοιάζει ασυνεχής, μπερδεμένη ή και υποκριτική αλλά ο σκοπός της είναι ακριβώς αυτός: να φανερώσει γυμνό τον αντιφατικό πυρήνα της πραγματικότητας που έρχεται να αντιμετωπίσει, χωρίς να έχει όμως ηθικές αξιώσεις ως προς τίποτα.
Υπό αυτή την εννοια, η τραμπική ρητορική εμφανίζεται ως ειλικρινής στα μάτια τόσο των στενών οπαδών του αλλά κυρίως ενός κομματιού της διεθνούς – δυτικής – κοινής γνώμης που ήταν κουρασμένο από την διαρκή αμερικανική και ευρωπαϊκή επίκληση στα ανθρώπινα δικαιώματα ενώ ταυτόχρονα οι στρατιωτικ΄ές βιομηχανίες λειτουργούσαν σε πρωτοφανή ένταση τόσο στην Ουκρανία όσο και στη στήριξη του Ισραήλ. Από αυτό πηγάζει και η επακόλουθη σαγήνη της τραμπικής ρητορικής – το γεγονός ότι προκαλεί τόσες αντιδράσεις – είναι η πρώτη φορά που μετά από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο το κράτος σκέφτεσαι ανοιχτά σε μεγάλη κλίμακα: μεγάλες μετακινήσεις, μεγάλα σχ΄έδια, μεγάλες αλλαγές, μεγάλα ρητορικά σχήματα. Και αυτό έχει την ιδιαίτερη γοητεία του καθώς αποτελεί αφενός τον πυρήνα του καπιταλιστικού σύγχρονου κράτους αφετέρου αποτελούσε τη βαθιά επιθυμία των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας εδώ και δεκαετίες: τα κράτη αυτά ήξεραν πολύ καλά ότι το διεθνές δίκαιο, ενώ αποτελεί ένα δια-κρατικό, καπιταλιστικό δίκαιο, αποτελούσε αρχικ΄α έκφραση ενός μεταπολεμικού διεθνούς συμβιβασμού. Αναγνώριζε την καταστρεπτική δύναμη του κράτους, έστω και τυπικά, και επιθυμούσε να την περιορίσει. Το διεθνές δίκαιο είχε μέσα του κάτι από αυτή την αφελή αλλά γλυκιά υπόθεση του Καντ, ότι το κράτος μπορεί να είναι και εγγυητής ειρήνης και καταστροφέας και ΄ότι σε διεθνές επίπεδο το πρώτο μπορεί να γίνει μόνο μέσω αμοιβαίου ελέγχου. Αυτή ή΄ταν η γλυκιά φαντασίωση για μια «Αιώνια Ειρήνη». Το διεθνές δίκαιο υπήρχε για να προστατεύει τρόπον τινά από το έθνος κράτος, στη γενικευμένη, παγκοσμιοποιημένη εκδοχή του, ακόμα και αν είχε λειτουργήσει έτσι ελάχιστες φορές. ‘Ηταν μια έκφραση, παραμορφωμένη ίσως μέσα από το πρίσμα των διεθνών εξουσιών, ενός αιτήματος από τα κατώ, διεθνούς πλέον, να περιοριστεί το κράτος.
Ο τραμπισμός είναι η αναθεώρηση ακόμα και αυτής της ελάχιστης διεθνοποιημένης, ασθενικής αντικρατικότητας, η οποία θεωρούταν πλέον δύσκαμπτη. Αυτό που η τραμπική ρητορική δείχνει, δεν είναι κυνισμός αλλά μια βαθιά αίσθηση πρακτικότητας και δυσθυμίας απέναντι στο διεθνές καθεστώς που είχε διαμορφωθεί τόσο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (διεθνής συνεννόηση και συντονισμός) όσο και μετά την διάλυση της ΕΣΣΔ (η κυριαρχία των ΗΠΑ σήμαινε και αυξημένες ευθύνες και κόστη από πλευράς τους διεθνώς). Η τραμπική ρητορική δεν προωθεί την ατέρμονη συζήτηση των δημοκρατικών φιλελεύθερων θεσμών, διακρατικών ή κρατικών, αλλά λειτουργεί με την καταφατικότητα της πράξης που κρύβει στον πυρήνα του το κράτος και η κυριαρχία του: it gets the job done. Και αυτό είναι και το πεδίο σύγκλισης του κατά τα άλλα παραδοσιοκεντρικού MAGA crowd με τους tech giants. Είναι η συμμαχία αυτών που θέλουν να λαμβάνουν μια απόφαση και την εκτελούν, είναι η πολιτική αλλά και φιλοσοφική διόγκωση της εκτελεστικής εξουσίας. Πόσα εκτελεστικά διατάγματα αντέχει κανείς να αντιπαλέψει μέσα σε ένα μήνα;
Tραμπική Ανατολή και ανατολικός Τραμπισμός
Η εμμονή της διοίκησης Τραμπ με την Ανατολή – με την Κίνα, με τη Παλαιστίνη, το Ισραήλ, τη Ρωσία και την Ουκρανία – είναι κάτι πέρα από μια θέληση να λήξουν κάποια ζητήματα και να επέλθει οικονομική ασφάλεια. Φυσικά η ρητορική του Τραμπ περί «Παλαιστινιακής Ριβιέρας» και η σχέση του ίδιου με την ανάπτυξη real estate στις γύρω περιοχές, τόσο στο Ισραήλ όσο και στις αραβικές χώρες, εγείρει ερωτήματα για τις προσωπικές του προθέσεις. Δεν γίνεται όμως να θεωρείται η αμερικανική πολιτική προσωπική υπόθεση των στενών επιχειρηματικών του συμφερόντων. Η σημερινή Αμερική, και κυρίως τα κοινωνικά κομμάτια που στηρίζουν την παρούσα ηγεσία, είναι μαγεμένη από την αποφασιστικότητα και τη δραστικότητα των καθεστ΄΄ωτων της Ανατολής, τα οποία σε διάφορους βαθμούς αποδεικνύονται πιο αποτελεσματικά στις κρίσεις που αντιμετωπίζουν. Είναι μαγεμένη από την κλίμακα τους: Η Κίνα φτιάχνει νέους εμπορικούς δρόμους σε όλη τον κόσμο, η Ρωσία αναπροσαρμόζει την οικονομία της εντός ενός χρόνου και εν καιρώ πολέμου. Το MAGA δεν μιλάει τυχαία για Great. Είναι το dream big του κράτους ξανά στο προσκήνιο σε αντίθεση με τις δειλές, σε κάποιο βαθμό δυστακτικές πολιτικές του (νέο) φιλελευθερισμού. Το MAGA μιλάει για το φεγγάρι, μιλάει για νέες πόλεις, μιλάει για τον Άρη, ακόμα και αν όλα αυτά δεν αφορούν πρακτικά καθόλου το πλήθος και τις χαμηλότερες τάξεις. Είναι η επαναφορά ενός καπιταλιστικού ουτοπισμού που έχουμε να δούμε από το Futurama της General Motors το 1939. Είναι το ίδιο το όνειρο το οποίο πουλιέται εδώ και αυτό ειναι μια πολύ πρακτική πολιτική πολύ απτή, πολύ υπαρκτή. Το MAGA crowd είναι μαγεμένο με την πουτινική Ρωσία, με την Κίνα και το νεο-κορπορατιστικό μοντέλο της που συνδυάζει μονοκομματικό κεντρικό σχεδιασμό και πολυκομματική συμβουλευτική διαβούλευση. Η διεθνής του Τραμπ δεν βασίζεται τόσο σε αυστηρά ιδεολογικα κριτήρια όπως τα γνωρίζουμε περί αριστεράς – δεξιάς, αλλά παράγει έναν νέο διαχωρισμο, που ειναι πολύ πιο επίκαιρος: μεταξύ καθεστώτων που λειτουργούν με βάση την εκτελεστική αποφασιστικότητα και καθεστώτων που «αναλώνονται» στη λατρεία της νομοθετικής διαδικασίας: Ο τραμπισμός είναι problem-solver. Μετά από χρόνια λιγότερο ή περισσότερο εμφανών καπιταλιστικών κρίσεων στις ΗΠΑ, ένα κομμάτι της κοινωνίας και του κρατικού και επιχειρηματικού κόσμου, συνειδητοποίησε ότι πρέπει να προσεγγίσει τις μεθόδους των κρατών εκείνων που εδώ και χρόνια βρίσκονται στην κρίση της άνισης διεθνούς καπιταλιστικής ανάπτυξης. Πρόκειται πραγματικά για έναν καπιταλιστικό ριζοσπαστισμό. Μια αναθεώρηση των πάντων με σκοπό να μείνουν όλα ίδια. Οι ΗΠΑ για να διαιωνίσουν την ηγεμονία τους πρέπει να αρνηθούν ακριβώς τις πολιτικές και εσωτερικές δομές/θεσμούς που παρήγαγε αυτή τους η ηγεμονία.
Η λατρεία του Τραμπ για την Κίνα και τη Ρωσία είναι μια σχέση αγάπης και μίσους, ένας διπλός αντιφατικός δεσμός που κινητοποιεί την πολιτική του. Βλέπει στην Κίνα και τη Ρωσία αφενός διεθνείς οικονομικούς ανταγωνισ΄τες αλλά ταυτόχρονα αναγνωρίζει μια κοινή πολιτική λογική που τους συνέχει καθώς και μοντέλα εκτελεστικής αποφασιστικότητας του κράτους σε μεγάλη κλίμακα που οι ΗΠΑ αξίζει να μιμηθούν και να προσαρμόσουν στο δικό τους μοντέλο. Αυτός είναι και ο λόγος που η ρητορική του για αυτές τις περιοχές ε΄ίναι διπλ΄ή, ταυτόχρονα αποθεωτική και επικριτική, ενώ ακόμα και παραδοσιακοί εχθροί των ΗΠΑ, όπως το Ιραν [1] φαίνεται σταδιακά να ευθυγραμμίζονται. Αναγνωρίζουν ότι μια πιθανή συνεργασία ή ανοχή πάνω στην κοινή βάση της αντίθεσης στη φιλελεύθερη ηθικολογία και μιας κατανόησης της προτεραιότητας του κρατικού συμφέροντος, μια ισσοροπία τέτοια είναι αμοιβαία ωφέλιμη. Γιατί δεν υπάρχει καμία πιο σημαντική προτεραιότητα για ένα κράτος από την εσωτερική του νομιμοποίηση. Παρά τις γιγάντιες διαφορές τους σε θεσμικό, δομικό και ιδεολογικό επίπεδο στον δημόσιο λόγο, η Κίνα, το Ιράν, το Ισραήλ, η Ρωσία, είναι χώρες που νομιμοποιούνται δια της πρακτικής διευθέτησης των ζητημάτων στην καθημερινή ζωή, όχι δια της συμμετοχής των μαζών στη συγκρότηση πολιτικής. Αυτό δεν σημαίνει ότι αυτά τα κράτη δεν έχουν διάφορες μορφές συμμετοχικής πολιτειότητας. Αντιθέ΄τως έχουν και αυτό τα κάνει ιδιαίτερες περιπτώσεις που ο χαρακτηρισμός τους ως «δικτατορίες» χάνει τον ιδιαίτερο τρόπο της πολιτικής τους ευεληξίας. Αλλά αυτές οι διαδικασίες δεν αποτελούν τον πυρήνα γύρω από τον οποίο το κράτος νομιμοποιεί την παρουσία του, αλλά αντιθέτως λειτουργούν ως μια μέθοδος χαρτογράφησης των εσωτερικών κοινωνικών τους τάσεων για τη χάραξη πολιτικής.
Η εικόνα που έχει ο Τραμπ για την ανατολή είναι αυτή του καθρέπτη. Η τραμπική ανατολή είναι ΄ήδη το έδαφος πάνω στο οποίο διογκώθηκε ένας «ανατολικός τραμπισμός» πριν πάρει αυτό το όνομα, πριν εμφανιστεί στην πολιτική σκηνή και στη συλλογική φαντασίωση ο ίδιος ο Τραμπ. [2]
Επίλογος
Τα σχέδια για τη Γάζα θα μείνουν – μάλλον – ευτυχώς στα χαρτιά, καθώς εμπεριέχουν πολλές πρακτικές δυσκολίες ενώ το ανθρωπιστικό τους κόστος θα είναι αδιανόητο, ακόμα και σε σύγκριση με την τωρινή καταστροφή. [3] [4] Ο πυρήνας όμως αυτών των σχεδίων βασίζεται σε μια αναγνώριση μιας εκλεκτικής συγγένειας δομικών μετασχηματισμών του κράτους που πρέπει να είναι γρήγορο και αποτελεσματικό στην επίλυση κρίσεων. Αυτός είναι και ο λόγος που ο δημόσιος λόγος σε αυτά τα κράτη είναι τόσο βαθιά εμβαπτισμένος στη μανία της κρίσης, πραγματικών και φανταστικών αλληλένδετων κρίσεων: κύματα εξαθλιωμένων εγκληματιών στα σύνορα, περιβαλλοντική κατάρρευση, αμερικανοί πράκτορες, ιοί, ανεργία χωρίς προηγούμενο, κρυφά χρέη που διαλύουν εκ των έσω τους προϋπολογισμούς, οικονομική ύφεση τρομοκράτες που απειλούν.
Τιποτα πλέον δεν μοιάζει σταθερό, τίποτα δεν μοιάζει ίδιο. Μια νέα, πιο επικίνδυνη εποχή ανατέλλει, καθόλου όμως ηρωική. Πρέπει να β΄λέπουμε τον κόσμο χωρίς φαντασιώσεις ακόμα και αν αυτο είναι σπαρακτικό. Η φαινομενική ησυχία έχει πλέον εκλείψει. Και όλη αυτή η αναταραχή είναι τρομακτική για όσους θα υποστούν τις νέες πολιτικές. Για τους πιο ασφαλείς ταξικά και γεωγραφικά, δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια αφορμή ακόμα να φανταστούν ένα νέο πεδίο δυνατοτήτων πως διανοίγεται: αντιφάσεις θα πυκνώσουν, αντιστάσεις θα ορθωθούν γενναίες και σπουδαίες, κείμενα μανιφέστα θα γραφτούν, και φαντασιώσεις θα θρεφτούν ότι κάπου διεξάγεται ένας σπουδαίος πόλεμος χωρίς αυτούς για αυτούς. Για να δουν τελικά πως τιποτα απ’ όλα αυτά δεν επιβεβαιώνεται.
Όχι ακόμα.
Σημειώσεις
[2] Όχι τυχαία, καμία από τις ηγεσίες με τις οποίες φαίνεται να έχει μια κατανόηση Τραμπική εξουσία, στη μέση Ανατολή και την Ανατολική Ευρώπη, δεν φαίνονται να επιθυμούν να καταργήσουν τις εκλογικές τους διαδικασίες. Ο Όρμπαν ή ο Νετανιάχου ήταν ήδη πριν τον Τραμπ, μικροί Τραμπ, διογκωμένες εκτελεστικές ηγεσίες σε μια κατάσταση διαρκούς έκτακτης ανάγκης και κρίσης.
[3] https://www.middleeasteye.net/news/trump-appears-shift-gaza-he-tasked-arabs-draw-plan
[4] https://www.middleeasteye.net/news/timeline-gaza-fragile-ceasefire
the Eastern Plateau 