Δημοσιεύουμε το κείμενο των «Φίλων του Μουσταφά Καγιάτι» σε μια προσπάθεια να συμβάλλουμε στην κατανόηση του τι συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, τόσο από την πλευρά των κινημάτων όσο και από την πλευρά της κρατικότητας.
Εισαγωγή
Αν κάτι επιχειρεί αυτό το κείμενο, είναι να μεταφράσει φωνές από τη Γάζα, φωνές που συνθλίβονται ανάμεσα στις κυρίαρχες αφηγήσεις και καταδικάζονται και σε αφωνία, πέρα από την πείνα και το θάνατο, ακόμη κι όταν διαδηλώνουν καθημερινά μέσα στα χαλάσματα. Και αυτές τις φωνές αξίζει να διασώσουμε στους καιρούς μιας καταστροφής γενοκτονικής κλίμακας, ακόμη κι αν δεν υπόσχονται κάποια επαναστατική λύση μέσα από τους αγώνες τους. Είναι οι φωνές που ακούγονται λιγότερο απ’ όλες, κάτω από τις πολεμικές ιαχές περί «μουσουλμάνων τρομοκρατών» και τα αντίστροφα κελεύσματα που επιζητούν από τους κατοίκους της Γάζας να πεθάνουν «πολεμώντας σαν ήρωες», αν δεν χάσουν τη ζωή τους νωρίτερα από τις έξυπνες βόμβες ή το λιμό που επιβάλλει το κράτος του Ισραήλ επιδιώκοντας μια εθνοκάθαρση.
Η σιωπή για τη Γάζα παραμένει εκκωφαντική, στο μέτρο που όλες οι δράσεις που υλοποιούνται παγκοσμίως μοιάζουν ακόμη πολύ μακριά από το να σταματήσουν την καταστροφή που βιώνει ο παλαιστινιακός πληθυσμός, τόσο στη Γάζα όσο και στη Δυτική Όχθη. Αν κάτι δυσχεραίνει την ανάδυση του κινήματος που επιθυμεί να καταργήσει την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων μέχρι και σήμερα, είναι η αποτυχία μιας αποτελεσματικής κινητοποίησης, πέρα από τις παγιωμένες πολιτικές μας ταυτότητες, απέναντι στις σφαγές που συντελούνται δίπλα μας αλλά και μακριά μας, ενάντια στα εθνικά συμφέροντα της ίδιας μας της χώρας που αυξάνουν τις λεγόμενες αμυντικές δαπάνες και κηρύσσουν τον πόλεμο χάριν της δική μας «ευημερίας».
Αυτό το κείμενο δεν γράφτηκε από ειδικούς ή ειδικές για τη Μέση Ανατολή, ούτε από ανθρώπους με γνώση της γλώσσας, βιωμένες εμπειρίες ή καταγωγή από τις πολύπαθες περιοχές του Λεβάντε. Ως εκ τούτου, πιθανόν να εμπεριέχει δομικές παρερμηνείες, περιορισμούς οπτικής και σοβαρές αστοχίες που ευελπιστούμε να διορθωθούν μέσα από μελλοντικές διαδικασίες. Ευχαριστούμε όλα τα άτομα που σχολίασαν ή συνέβαλαν με σκέψεις σε σημεία του κειμένου, και ακόμη περισσότερο όσες και όσους μοιράστηκαν τις προσωπικές τους ιστορίες και εμπειρίες σε σχέση με την περιοχή.
Διαδηλώσεις ανάμεσα σε χαλάσματα
Στην ισοπεδωμένη από το κράτος του Ισραήλ, Γάζα, στα τέλη Μαρτίου μέχρι και και σήμερα, αναδύονται, μικρότερες ή μεγαλύτερες, διαμαρτυρίες και διαδηλώσεις με συνθήματα όπως «Θέλουμε ειρήνη», «Καλύτερες συνθήκες διαβίωσης», «Θέλουμε ζωή», «Σταματήστε τον πόλεμο», «Τέρμα ο εκτοπισμός», «Κάτω η Χαμάς», «Έξω το Al Jazeera», με μερικές χιλιάδες ανθρώπους να διαδηλώνουν πάνω στα ερείπια. Όπως σημειώθηκε εύστοχα, «Η εξαντλημένη Γάζα κατηγορεί τους πάντες, ακόμα και τη Χαμάς»1. Με πιο άμεσο και συμπυκνωμένο τρόπο, οι δηλώσεις ενός διαδηλωτή στη Μπέιτ Λαχία:
«Τα παιδιά μας έχουν σκοτωθεί. Τα σπίτια μας έχουν καταστραφεί … [Είμαστε] ενάντια στον πόλεμο, ενάντια στη Χαμάς και τις [παλαιστινιακές πολιτικές] παρατάξεις, ενάντια στο Ισραήλ και ενάντια στη σιωπή του κόσμου»2.
Οι συγκεκριμένες διαμαρτυρίες προκάλεσαν το έντονο ενδιαφέρον των δυτικών μέσων ενημέρωσης, όπως αναφέρουν Παλαιστίνιοι που άρχισαν να δέχονται μαζικά τηλεφωνήματα δημοσιογράφων, ενώ για δεκάδες μήνες πολλοί εξ αυτών αμφισβητούσαν την κλίμακα της καταστροφής στη Γάζα3. Άλλωστε οι καθημερινοί τραυματισμοί και οι μαζικές δολοφονίες Παλαιστινίων, ιδιαίτερα τα τελευταία δύο χρόνια, έχουν καταλήξει πια σε μια κοινοτοπία που δεν ελκύει το πλειοψηφικό διεθνές ενδιαφέρον, ένα φαινόμενο δεν λογίζεται πια ως αποτρόπαια εξαίρεση αλλά ως μια αναπότρεπτη κανονικότητα. Το να αναζητήσεις, το να ακούσεις και πόσο μάλλον να μεταφράσεις τις φωνές των διαμαρτυρόμενων κατοίκων της Γάζας, μοιάζει δύσκολο μέσα στις συγκεκριμένες καταστροφικές συνθήκες. Είναι επίφοβο γιατί ακριβώς χρησιμοποιούνται σε ορισμένες περιπτώσεις και ενάντια στους σκοπούς τους, δηλαδή επιχειρούν να αναδείξουν τις αντιδράσεις των κατοίκων της Γάζας απέναντι στην τοπική διακυβέρνηση για να υποκρύψουν πολλαπλά εγκλήματα πολέμου που υλοποιούνται τους εκ μέρους του κράτους του Ισραήλ. Ένα κράτος που παρουσιάζεται ως ένας, υποτιθέμενος, αυτόκλητος απελευθερωτής των διαμαρτυρόμενων στη Γάζα και ισχυρίζεται ότι το πράττει αυτό διά μέσω βομβαρδισμών αλλά και της επιβολής του λιμού ως μέσο πολέμου4. Παρά αυτούς τους κινδύνους όμως, αξίζει να επιχειρηθεί η ανάδειξη κάποιων φωνών που εκφράζονται πέρα από τους επίσημους και τους στρατιωτικούς εκπροσώπους των κατοίκων της Γάζας και λαμβάνουν χαρακτήρα συλλογικής διαμαρτυρίας ενάντια στην υπαγωγή των ζωών τους στο θάνατο.
Οι διαμαρτυρίες των κατοίκων της Γάζας ξεκίνησαν στις 25 Μαρτίου στη Μπέιτ Λαχία και άμεσα επεκτάθηκαν σε διάφορες πόλεις της περιοχής. Όπως πάντα, τα διάφορα κράτη και οι διάφορες ελίτ επιχειρούν να χειραγωγήσουν και να εκμεταλλευτούν αυθόρμητα κινήματα προς όφελός τους, κάτι που αποτυπώνεται και στα μέσα ενημέρωσης, όπου η προσέγγιση διαφέρει ανάλογα με τα διαφορετικά συμφέροντα που εκφράζονται ανά γεωπολιτικό στρατόπεδο5. Σε αυτό το πλαίσιο οι διαμαρτυρίες λοιδορήθηκαν, τόσο από φορείς υπέρ του Ισραήλ όσο και υπέρ του Άξονα της Αντίστασης, ως υποκινούμενες ή ελεγχόμενες, είτε από τη Χαμάς, είτε από την Παλαιστινιακή Αρχή (ΠΑ), είτε από το Ισραήλ ή άλλα αραβικά κράτη, προκείμενου να μειωθεί η σημασία τους και να απαξιωθούν τα αιτήματα τους για άμεση κατάπαυση του πυρός και συμβιβαστικές προσεγγίσεις6. Σε αυτή την κατεύθυνση, παρόλο που η Φατάχ προέβη σε ψηφιακά καλέσματα και υποστηρικτές της έχουν συμμετάσχει σε πορείες7, και το Ισραήλ ενθάρρυνε τις διαδηλώσεις ζητώντας την αποπομπή της Χαμάς ως προαπαιτούμενο για την κατάπαυση πυρός8, φαίνεται ότι ορισμένα μέλη σημαντικών οικογενειών και φατρίων της Γάζας είναι αυτά που διαδραματίζουν έναν άτυπο και συνάμα καίριο ρόλο στις κινητοποιήσεις9, ασκώντας εσωτερική κριτική και διαπραγματευόμενα επί της άκαμπτης στρατηγικής αντίστασης της Χαμάς10.
Γι αυτό ακριβώς το λόγο επιλέγεται μια σύντομη αναδρομή στη λειτουργία στο ρόλο των φατριών στην κοινωνική οργάνωση της Γάζας, όπως και στη σχέση τους με τις μορφές αντίστασης και διακυβέρνησης.
Φατρίες ως μέσα κοινωνικής οργάνωσης και οι μετασχηματισμοί της διακυβέρνησης της Γάζας
Οι φατρίες στη Γάζα αποτελούν κυρίως δίκτυα συγγένειας, δηλαδή ομάδες ανθρώπων που συνδέονται μέσω οικογενειακών δεσμών και κοινής καταγωγής, που εκφράζονται κυρίως μέσα από τις έννοιες της ḥamūla (εκτεταμένη οικογένεια ή φατρία) και της ʿashīra (φυλή). Η ḥamūla είναι μικρότερη σε μέγεθος, με στενή συγγένεια ανάμεσα στα μέλη της, συνήθως σε αγροτικές ή αστικές περιοχές, και παίζει σημαντικό ρόλο σε κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα. Αντίθετα, η ʿashīra αφορά μεγαλύτερες, συχνά βεδουινικής καταγωγής φυλετικές ομάδες, με χαλαρότερη γεωγραφική βάση και βαθύτερη προσκόλληση σε παραδοσιακές φυλετικές δομές και ηγεσίες11. Ιστορικά, αυτές οι μορφές συγγένειας αντλούσαν την εξουσία τους από ένα σύστημα κοινωνική αμοιβαιότητας που έχει συνδεθεί με τις πελατειακές σχέσεις και ιστορικά έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην κοινωνική, πολιτική και οικονομική ζωή της περιοχής. Όπως επισήμανε ένας φίλος με καταγωγή από τη Δυτική Όχθη, το επίθετο και η ευρύτερη οικογένεια ή φατρία του καθενός, υποδηλώνουν σχέσεις συγγένειας, συμπεριφορικά χαρακτηριστικά του ατόμου, πολιτική θέση, δρώντας καθοριστικά για την συγκρότηση της ταυτότητας του κάθε ατόμου, παρά τις περιπτώσεις αποκλίσεων που μπορεί να υπάρχουν.
Οι φατρίες-φυλές, ḥamūla και ʿashīra, στη Λωρίδα της Γάζας αποτελούν βασικές μονάδες κοινωνικής οργάνωσης με βαθιές ρίζες και ισχυρή παρουσία στον σύγχρονο πολιτικό και κοινωνικό ιστό. Έρευνες δείχνουν ότι περίπου οι μισοί κάτοικοι της Γάζας ανήκουν σε φατρίες με πάνω από 1000 μέλη, ενώ το 18% σε ομάδες άνω των 5000 μελών. Η παρουσία τους είναι πανταχού παρούσα, με το 80% των προσφύγων να έχει δικό του μουχτάρ, και πάνω από το 85% των κατοίκων να θεωρεί τις φατρίες σημαντικές για την ασφάλεια και την απόδοση δικαιοσύνης12.
Κατά τις τελευταίες έξι δεκαετίες, ο ρόλος των δεσμών συγγένειας στη Γάζα έχει μεταβληθεί σημαντικά λόγω πολέμου, κατοχής, εκτοπισμών και ευρύτερης πολιτικής αστάθειας. Ιστορικά, οι ισχυρές οικογένειες ασκούσαν εξουσία μέσω πελατειακών σχέσεων που ενίσχυαν την κοινωνική συνοχή και τη διανομή προνομίων μέσω συγγενικών δεσμών. Πριν το 1948, η παλαιστινιακή ελίτ αποτελούνταν από αστικές οικογένειες προκρίτων, όπως οι Khalidi και Husseini, που είχαν κυρίαρχο ρόλο στη θρησκεία, τη διοίκηση και την οικονομία, αλλά ήταν αποκομμένες από τις λαϊκές τάξεις και ανίκανες να διαχειριστούν τη βρετανική κυριαρχία. Η Νάκμπα κατέστρεψε ολοκληρωτικά αυτή την κοινωνική τάξη, ανοίγοντας τον δρόμο σε νέα μορφωμένα μεσαία στρώματα, ενώ στη Γάζα, οι παραδοσιακές φατρίες παραμένουν ισχυροί πόλοι εξουσίας και κοινωνικής συνοχής13.
Μετά την κατοχή του 1967, το Ισραήλ εκμεταλλεύτηκε αυτές τις δομές για να προσεταιριστεί φυλές και να ενισχύσει το εθιμικό δίκαιο [urf]14. Κατά την Πρώτη Ιντιφάντα, η παραδοσιακή εξουσία των φυλών αποδυναμώθηκε, καθώς οι επιτροπές λαϊκής αντίστασης ανέλαβαν ρόλους διακυβέρνησης και απονομής δικαιοσύνης, αμφισβητώντας τις καθιερωμένες κοινωνικές ιεραρχίες που κατηγορήθηκαν για συνεργασία με το Ισραήλ. Επίσης αξίζει να σημειωθεί ότι οι περισσότεροι ηγέτες της PLO δεν κατάγονταν από επιφανείς φατρίες ή φυλές αλλά απο φτωχές οικογένειες προσφύγων που επέστρεψαν και γνώρισαν την αποδοχή ως «αρχηγοί του αγώνα»15. Μετά το 1980, σε αντίθεση με τους περισσότερους παλαιστινιακούς θεσμούς και δραστηριότητες που καταστέλλονται, οι ισλαμικές ομάδες στη Γάζα λειτουργούσαν σε μεγάλο βαθμό ανεμπόδιστα, αναπτύσσοντας δίκτυα κοινωνικών υπηρεσιών και εκπαίδευσης. Επιπροσθέτως, όπως επισημαίνει ο Rashid Khalidi, υπάρχουν μαρτυρίες μετά το ‘87, ότι χάριν της καταστολής σε διαδηλώσεις στη Δυτική Όχθη, Ισραηλινοί μετέφεραν μέλη ισλαμικών ομάδων από τη Γάζα για να επιτεθούν σε υποστηρικτές της PLO16.
Παράλληλα μέσω της ίδρυσης της Παλαιστινιακής Αρχής το 1994, θεσμοθετήθηκε η ενσωμάτωση των οικογενειών και φυλών μέσω του Τμήματος Φυλετικών Υποθέσεων. Ο Γιάσερ Αραφάτ προσέφερε θέσεις και ανταμοιβές σε φυλετικούς ηγέτες, χρησιμοποιώντας παράλληλα στρατηγικές κοινωνικού διχασμού για να ελέγχει τις πιο ισχυρές οικογένειες. Ωστόσο, η δεύτερη Ιντιφάντα ανέτρεψε αυτή την ισορροπία, ενισχύοντας τον ρόλο των φυλών ως ανεπίσημων κέντρων εξουσίας, με τις φατρίες να οπλίζονται και να καλύπτουν κενά στην άσκηση της διακυβέρνησης, ενώ κάποιες συνδέθηκαν με δίκτυα της μαύρης οικονομίας και του λεγόμενου οργανωμένου εγκλήματος17.
Η Χαμάς μπορεί να μην δημιουργήθηκε πραγματικά από το Ισραήλ αλλά αναδύθηκε πράγματι σε μια περίοδο που οι ισλαμικές οργανώσεις τύγχαναν ευνοϊκότερης μεταχείρισης από την Ισραηλινή διακυβέρνηση, συγκριτικά με τις εθνικιστικές και κοσμικές οργανώσεις, όπως η PLO. Η Χαμάς ιδρύθηκε το 1987–88 ως παλαιστινιακό παρακλάδι της Μουσουλμανικής Αδελφότητας της Αιγύπτου, ακριβώς τη στιγμή που η PLO απομακρύνεται από την ιδέα της εθνικής απελευθέρωσης ολόκληρης της Παλαιστίνης και προσχωρούσε σε μια πιο ρεαλιστική, συμβιβαστική προσέγγιση αποδοχής των όρων του ΟΗΕ και των ΗΠΑ, αναγνωρίζοντας το δικαίωμα ύπαρξης του κράτους του Ισραήλ. Η ανάδυση της Χαμάς έγινε αντιληπτή από το Ισραήλ ως ευκαιρία για υπονόμευση της εθνικής ενότητας των Παλαιστινίων και εργαλειοποιήθηκε χάριν αυτού του σκοπού, με τις ισραηλινές αρχές να ενθαρρύνουν την ανάπτυξή της. Παρόλα αυτά ήταν η γραφειοκρατικοποίηση και η συνθηκολόγηση της PLO που ώθησαν σε μεγαλύτερο βαθμό την επέκταση της επιρροής και της κυριαρχίας της Χαμάς. Φυσικά όταν ξεκίνησαν οι επιθέσεις της εναντίον Ισραηλινών στρατιωτών και εποίκων εκ μέρους της τελευταίας, οι ισραηλινές αρχές διχάστηκαν ως προς τη στάση τους. Παρά τον αρχικό προβληματισμό, σε διάφορες φάσεις επέτρεψαν τη δράση της ή και την ενίσχυσαν σιωπηρά, στο πλαίσιο στρατηγικής διαίρει και βασίλευε.
Μετά την αποχώρηση του Ισραήλ το 2005, τις νικηφόρες για τη Χαμάς εκλογές του 2006 και την ανάληψη της εξουσίας από τη Χαμάς το 2007 μετά από σύγκρουση με τη Φατάχ, η Γάζα μπήκε σε νέα φάση κοινωνικής αναδιοργάνωσης. Η Χαμάς επιδίωξε να επιβάλει την ηγεμονία της με στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον κοινωνικών ομάδων που απειλούσαν την εξουσία της, όπως οι φατρίες Helles (ή Hillis) και Dougmoush, περιορίζοντας τη δράση τους18. Ορισμένες μεγάλες εκτεταμένες οικογένειες ή φατρίες, όπως η Helles που ταυτίζεται πολιτικά με την Φατάχ, η Dougmoush που συνδέεται με ισλαμικές τζιχαντιστικές σαλαφιστικές οργανώσεις, όπως o «Στρατός του Ισλάμ» και η Abu Middein της ιστορικής φυλής Βεδουίνων Al-Hanajira, αριθμούν χιλιάδες μέλη και έχουν παίξει ρόλο σε πολιτικές και στρατιωτικές συγκρούσεις απέναντι στη Χαμάς. Αξίζει να σημειωθεί ότι την ίδια περίοδο, ισχυρές οικογένειες υπέστησαν διάσπαση μεταξύ των γενεών τους, με νεότερα μέλη να συγκροτούν ανεξάρτητες ένοπλες ομάδες, παρακάμπτοντας τους παραδοσιακούς μουχτάρ19.
Η Χαμάς δεν δημιούργησε ένα ενιαίο δίκτυο συμμαχικών φατριών, αλλά εφάρμοσε στρατηγικές καταστολής ή ενσωμάτωσης, προωθώντας νέους μουχτάρ και συνεργαζόμενη με κάποιες φατρίες όπως η Al-Deiry, ενώ συγκρούστηκε με άλλες όπως η Dougmoush. Η πολιτική της Χαμάς συνδυάζει την εργαλειοποίηση της κοινωνικής συνοχής με τη διαρκή απόπειρα επιβολής του μονοπωλίου της βίας, δημιουργώντας ένα υβριδικό μοντέλο διακυβέρνησης που ενσωματώνει παραδοσιακά δίκτυα σε ισλαμική λογική διακυβέρνησης20. Παράλληλα, αναγνώρισε την ανάγκη συναίνεσης των φατριών και των φυλών και εγκαθίδρυσε θεσμούς όπως η Γενική Διοίκηση Φυλετικών Υποθέσεων και οι επιτροπές συμφιλίωσης (Lijan Islah), ενσωματώνοντας το εθιμικό δίκαιο [urf] στο ισλαμικό πλαίσιο21. Επιπλέον, προώθησε φιλοχαμασικούς μουχτάρ (αρχηγούς φατριών), αποδυναμώνοντας τις φιλο-Φατάχ φατρίες, ενώ ταυτόχρονα την ίδια περίοδο, οικογένειες, φυλές και φατρίες που δεν ταυτίζονταν κυρίαρχα με κάποια οργάνωση, επιλέγουν να διαμοιράζουν τους νέους γιούς τους σε διαφορετικές οργανώσεις, έτσι ώστε να αποκτούν την αντίστοιχη εξισορροπημένη επιρροή22.
Η στρατηγική της Χαμάς περιλαμβάνει ρύθμιση αλλά και καταστολή μέσω βίας, βασίζοντας την κοινωνική νομιμότητά της στην αντίσταση, στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών23. Οι φατρίες και οι φυλές στη Γάζα δεν είναι απλά κατάλοιπα παραδοσιακών μορφών κοινωνικής οργάνωσης, αλλά κοινωνικά δίκτυα συγγένειας που παίζουν ρόλο στην πολιτική, στην οικονομία, στη δικαιοσύνη και στην ασφάλεια, λειτουργώντας ως κόμβοι πρόσβασης σε πόρους, ιατρική περίθαλψη και στην προστασία του πληθυσμού, συχνά αμφισβητώντας ή συμπληρώνοντας την κρατική λειτουργία. Η Χαμάς κατόρθωσε να περιορίσει τις περισσότερες, χωρίς όμως να τις διαλύσει, ενσωματώνοντάς αυτές ως μηχανισμούς νομιμοποίησης και κοινωνικής διαμεσολάβησης, δημιουργώντας ένα υβριδικό μοντέλο ηγεμονίας, που συνδυάζει την εθνικοαπελευθερωτική πάλη, την ισλαμική ηθική και διακυβέρνηση, όπως και τη στρατηγική αξιοποίηση παραδοσιακών θεσμών, μέσα σε ένα πλαίσιο περιορισμένης κρατικής κυριαρχίας24.
Η γενικευμένη σύγκρουση όμως, που επεκτάθηκε μετά την 7η Οκτώβρη του 2023, δημιούργησε ισχυρούς κλυδωνισμούς όσον αφορά την κοινωνική λειτουργία της Γάζας και της Δυτικής Όχθης, με αποτέλεσμα να προκύψουν κενά διακυβέρνησης και δομών αναπαραγωγής του παλαιστινιακού πληθυσμού, τα οποία άρχισαν να καλύπτονται και από οικογένειες και φατρίες μέσω της διαχείρισης της ανθρωπιστικής βοήθειας των Ηνωμένων Εθνών25, δίχως όμως ταυτόχρονα να γίνεται αποδεκτή οποιαδήποτε εμφανή συνεργασία με το Ισραήλ26. Εντός αυτού του πλαισίου των κενών διακυβέρνησης, η κυβέρνηση του Ισραήλ επιχείρησε να αποκτήσει πολιτικές επαφές στη Γάζα μέσα από τη διακίνηση υλικής βοήθειας και προωθώντας την Άνοιξη του 2024 την ανάληψη της διακυβέρνησης από την μεγάλη ένοπλη φατρία, Dogmush, η οποία έχει συνδέσεις με την Αλ-Κάιντα27. Ο ηγέτης της συγκεκριμένης φατρίας καθώς και υψηλόβαθμα μέλη της δολοφονήθηκαν στις αρχές του Μαρτίου του 2024, και στη συνέχεια οι περισσότερες φατρίες και οικογένειες δήλωσαν ξανά την στήριξη τους στην Χαμάς και την άρνηση συνεργασίας με το Ισραήλ28. Επομένως βλέπουμε ότι κλιμάκια του κράτους του Ισραήλ επέλεξαν να επαναλάβουν στη στρατηγική τους περί στήριξης πιο ριζοσπαστικών ισλαμικών ομάδων για τη διακυβέρνηση της Γάζας, όπως είχαν πράξει και στην περίπτωση της Χαμάς πριν από δεκαετίες, θεωρώντας ότι αυτή η μετατόπιση θα ευνοήσει τους συσχετισμούς σε διεθνές πλαίσιο υπέρ τους και τον έλεγχο τους επί της Γάζας, όπως έχουν αντίστοιχα πράξει επανειλημμένα ισχυρά δυτικά κράτη. Όπως αναφέρει ο Negri29:
«Η ιμπεριαλιστική αντίδραση λειτούργησε υπό αυτές τις συνθήκες, χρησιμοποιώντας ως όπλο της τον θεολογικό φανατισμό για να εξαλείψει τα κοσμικά και σοσιαλιστικά ρεύματα. Δόθηκε υποστήριξη στη Μουσουλμανική Αδελφότητα, σε παρόμοιες δυνάμεις και κυρίως σε εκείνες τις οικονομικές ομάδες από τη Σαουδική Αραβία που θα ευνοούσαν την προπαγάνδα κατά του σοσιαλισμού προς όφελος του ισλαμικού εξτρεμισμού. Αυτή η αντιδραστική διαδικασία συνδέθηκε και παγιώθηκε κατά τη διάρκεια του πρώτου πολέμου στο Αφγανιστάν, τη στιγμή κατά την οποία ο ισλαμισμός που υποστηρίζεται από τη Δύση γίνεται νικητήρια δύναμη. Είναι επίσης η στιγμή της γέννησης της Χαμάς στην Παλαιστίνη, που στηρίζεται από το Ισραήλ ενάντια στις σοσιαλιστικές και κοσμικές δυνάμεις του [Γιασέρ] Αραφάτ.».
Η αποτυχία του Ισραήλ σε αυτή τη συγκυρία, ανέδειξε τη συνέχεια της πολυδιάστατης δυναμικής της διακυβέρνησης Χαμάς επί της Γάζας, αλλά ταυτόχρονα οι σύγχρονες διαμαρτυρίες έκαναν εμφανές ότι δεν ήταν αποκλειστικά οι σαλαφιστικές ένοπλες φατρίες που προωθήθηκαν ως φορείς μιας νέας διακυβέρνησης από το Ισραήλ, αυτοί και αυτές αμφισβητούσαν την ηγεμονία και τη στρατηγική της Χαμάς. Σε περιοχές που έχουν αναπτυχθεί οι διαμαρτυρίες, και ειδικότερα στις περιοχές της Χαν Γιουνίς και της Μπέιτ Λαχία, δραστηριοποιούνται φατρίες, φυλές και οικογένειες με κοινωνική επιρροή. Μέλη εξ αυτών φαίνεται να διαδραματίζουν κάποιο ρόλο στις πρόσφατες διαμαρτυρίες.
Όσον αφορά την Χαν Γιουνίς, μία από τις πιο σημαντικές οικογένειες που αναφέρεται είναι η Dahlan, η οποία συνδέεται με ΜΚΟ30 για τα ανθρώπινα δικαιώματα στη Γάζα. Η ηγετική φιγούρα της οικογένειας είναι ο Μοχάμεντ Νταχλάν που ζει στο Άμπου Ντάμπι, πρώην ηγετικό στέλεχος της Φατάχ που είχε προωθηθεί εκ μέρους των ΗΠΑ ως κεντρικός πολιτικός αντίπαλος της Χαμάς το 2006, ο οποίος αποτελεί μέχρι και σήμερα σύμβουλο του προέδρου των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Ένας κάτοικος της Γάζας που συνδέεται με τη συγκεκριμένη οικογένεια εντοπίστηκε στις διαμαρτυρίες και συνδέθηκε με την επιρροή της Φατάχ από ισραηλινές πηγές31, κάτι που κρίθηκε ως επικίνδυνη αφορμή για να καταστάλλουν από τη Χαμάς οι διαμαρτυρίες ως εξωτερικά υποκινούμενες από έναν σχολιαστή με καταγωγή από τη Γάζα32. Επίσης, στην ίδια περιοχή ξεχωρίζει η οικογένεια Al-Astal, γνωστή για τις ιατροφαρμακευτικές παροχές και τη συμμετοχή της σε θρησκευτικές θέσεις κύρους με άμεσες συνδέσεις με τη Χαμάς, με αποτέλεσμα επιφανή μέλη τους να συμμετέχουν μόνο σε διαμαρτυρίες αποκλειστικά ενάντια στο Ισραήλ. Στη Μπέιτ Λάχια, η οικογένεια Hamuda, με εκπρόσωπο τον Χουσεΐν Χαμούντα, επιφανή επιχειρηματία και ιδιοκτήτη γης, υποστηρίζει έντονα τις διαμαρτυρίες, με τον ίδιο να καταγγέλλει δημόσια τη διακυβέρνηση της Χαμάς33. Η οικογένεια Al-Barrawi, μέσω του μουκτάρ της, Χισάμ Αλ-Μπαράουι, εξέφρασε επίσης ανοιχτά την αντίθεσή της, καλώντας για απομάκρυνση της Χαμάς και για την εγκαθίδρυση ειρήνης και νέας πορείας για τη Γάζα34, κάτι που οδήγησε σε ρητές απειλές εναντίον του από τη Χαμάς35. Ακόμα και μέλη της οικογένειας Al-Masri, που παραδοσιακά τηρούσαν ουδέτερη στάση, συμμετείχαν εμφανώς στις διαδηλώσεις, με ορισμένους να ζητούν την απομάκρυνση της Χαμάς36, παρά το γεγονός ότι κατάγεται εξ αυτής ο Μοχάμεντ Ντέϊφ, αρχηγός των Ταξιαρχιών του Αλ Κασάμ μέχρι την δολοφονία του, μαζί με δεκάδες αμάχους, από βομβαρδισμό του Ισραήλ τον Ιούλιο του 202437.
Παρόλα αυτά, η βίαια αναδιάρθρωση των κοινωνικών συσχετισμών που οδήγησε τη συμμετοχή περισσότερων μουχτάρ στις κοινωνικές διαμαρτυρίες στη Γάζα, όπως και ο ρόλος της Φατάχ, δεν μπορεί να εξαλείψει την ύπαρξη και ενός αυθόρμητου και αυτόνομου πυρήνα στις διαμαρτυρίες στη Γάζα, ο οποίος φαίνεται, ανάμεσα σε άλλα, να αμφισβητεί κοινωνικά την κεντρική στρατηγική της Χαμάς για επένδυση στην ένοπλη διαπραγμάτευση, όσο και τις γεωπολιτικές της συμμαχίες στην περιοχή, διεκδικώντας ένα μετασχηματισμό στη διακυβέρνηση. Δεν είναι δυνατόν άλλωστε, να αναγνωρίζεται μια κοινωνική αυτενέργεια μόνο όταν αυτή συνάδει απόλυτα με την αντιιμπεριαλιστική γεωπολιτική τοποθέτηση έναντι της Δύσης, ενώ σε κάθε αντίθετη περίπτωση να κυριαρχεί αποκλειστικά η υπαγωγή του συνόλου της εμπρόθετης δράσης σε κρατικούς φορείς και σε ξένους πράκτορες. Ούτε φυσικά να αορατοποιούνται κοινωνικές πρακτικές όταν δεν συνάδουν με το εκάστοτε ιδεολογικό πλαίσιο ή την εκάστοτε θεωρητική στάση38.
Είναι δυνατόν οι φωνές της αποαποικιοποίησης, πάνω στην προσπάθειά τους να επισημαίνουν τη συνεχή ανάδυση της ενότητας του παλαιστινιακού πληθυσμού εξαιτίας της πάγιας βίας του κράτους του Ισραήλ, να εξαλείφουν τις φωνές των Παλαιστινίων που δεν ταιριάζουν με τις προγραμματικές αξιώσεις της θεωρίας τους; Άλλωστε αν δεν μπορούν, άνθρωποι που κατοικούν στη Γάζα, να κρίνουν τις μορφές και το βαθμό επιτυχίας της στρατηγικής της ηγεμονικής έκφρασης αντίστασης και της διακυβέρνησης, απαιτώντας το μετασχηματισμό τους, τότε ποιος έχει δικαίωμα να το κάνει;
Από την αντίθετη πλευρά οφείλει να τεθεί ένα αντίστοιχο ερώτημα. Είναι δυνατόν ένας αφαιρετικός διεθνισμός που επικαλείται αποκλειστικά την ταξική πάλη ως κοινωνικό ανταγωνισμό να αρνείται τις καθημερινές αντιστάσεις των παλαιστινίων απέναντι στις καθημερινές εκφράσεις της πάγιας πολεμικής διακυβέρνησης του κράτους του Ισραήλ; Αν στους κατοίκους της Γάζας αναγνωρίζεται το δικαίωμα τους στο να αντισταθούν στις τοπικές εκφάνσεις της διακυβέρνησης, όπως η Χαμάς, τότε πώς γίνεται να μην αναγνωρίζεται το δίκιο τους να αντισταθούν σε αποικιοκρατικές πρακτικές, καθημερινούς εκτοπισμούς και στην πολεμική διακυβέρνηση του κράτους του Ισραήλ; Από πού προέρχεται η βεβαιότητα ότι οι διαμαρτυρίες προς τη Χαμάς εκφράζουν ξεκάθαρα την ταξική πάλη, ενώ οι διαμαρτυρίες της Μεγάλης Πορείας της Επιστροφής απέναντι στο τείχος του απαρτχάιντ είτε η αντίσταση ενάντια στους εποίκους αποτελούν απλά και μόνο διεκδικήσεις εθνικού τύπου;
Πρόσκαιρα κινήματα μεταξύ βομβαρδισμών
Ως εκ τούτου, φαίνεται ότι η κοινωνική αυτενέργεια και ο αυθόρμητος χαρακτήρας του σύγχρονου κινήματος δύναται να συνδέεται με ένα πρόσφατο κίνημα στη Γάζα, με ψηφιακές οργανωτικές μορφές, που έλαβε το όνομα «We want to live”39, καθώς το συγκεκριμένο σύνθημα ακούστηκε επανειλημμένα με παραλλαγμένο τρόπο και στις σύγχρονες κινητοποιήσεις του Μαρτίου του 2025. Το κίνημα «Θέλουμε να Ζήσουμε» ήταν μια πρωτοβουλία βάσης νέων στη Λωρίδα της Γάζας, που αναδύθηκε το 2019 και υποστήριζε οικονομικές μεταρρυθμίσεις και βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, ασκώντας έμμεση πίεση για την απομάκρυνση της Χαμάς από την εξουσία, μέσω αιτημάτων για την αντιμετώπιση της ανεργίας, της φτώχειας και της διοικητικής ανικανότητας40. Η συγκεκριμένη κίνηση με μαζική αποδοχή, αναλύθηκε ως παραπλήσια με τα κινήματα της Αραβικής Άνοιξης και καταστάλθηκε έμπρακτα από τη Χαμάς μέσω της σύλληψης μελών του όπως συνέβη και σε άλλες διαμαρτυρίες που εμπεριείχαν διεκδικήσεις για άμεσες ανάγκες41, όπως με το κίνημα του 2011 για τις τιμές των καυσίμων και τους μισθούς42, του 2017 που αναδύθηκε με αφορμή το ζήτημα της ηλεκτροδότησης στον καταυλισμό Τζαμπάλια43, και το κύμα διαμαρτυριών για τις περικοπές των επιδομάτων και των συνεχών διακοπών του ρεύματος το καλοκαίρι του 202344, όπως και τις μικρότερες διαμαρτυρίες του καλοκαιριού του 202445. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Χαμάς διεμβόλισε και το κίνημα Intifada Unity του 2021, με στόχο να το μετατρέψει σε στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ Χαμάς και Ισραήλ. Η Intifada Unity εμπεριείχε κινητοποιήσεις και επιθετικές γενικευμένες ταραχές από Παλαιστινίους στο Ισραήλ αλλά και παράλληλες απεργίες Ισραηλινών υπέρ τους, όπως και κινητοποιήσεις Παλαιστινίων στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη, που όμως φαίνεται να συνέθεταν μια εξεγερτικά διεκδικητική εκδοχή της αντίστασης και διαπραγμάτευσης του παλαιστινιακού ζητήματος και εντός του Ισραήλ46, κατεύθυνση που η διακυβέρνηση της Γάζας δεν θα μπορούσε ποτέ να κάνει αποδεκτή.
Φυσικά η τελευταία διαπίστωση αρθρώνεται αναγνωρίζοντας ότι οι συνθήκες διαβίωσης στη Γάζα καθορίζονται άμεσα τόσο από τη συνθήκη πάγιας υποτέλειας στο κράτος του Ισραήλ, και φυσικά από τους βομβαρδισμούς και τους αποκλεισμούς του, όσο και από τις δραστηριότητες των θεσμών της διεθνούς ανθρωπιστικής βοήθειας. Παρόλα αυτά δεν δύναται αυτές οι συνθήκες κοινωνικής υποτίμησης να ανάγονται αποκλειστικά και μόνο σε μια μορφή εξωτερικής υποτέλειας αλλά οφείλουν να γίνονται αντιληπτές ως συναρμογές που προκύπτουν από το σύνολο των καθεστώτων κυβερνητικότητας που υπάγονται οι κάτοικοι της Γάζας, σε τοπικό, εθνικό και διεθνές επίπεδο, αλλά και μέσα από τις ιστορικές διακλαδώσεις μεταξύ της άνισης ανάπτυξης, της διαχείρισης του πλεονάζοντος πληθυσμού και της εθνικοποίησης των ταξικών σχέσεων.
Διαπραγματεύσεις της διακυβέρνησης εν μέσω διαμαρτυριών
Εν μέσω νέων εκτεταμένων βομβαρδισμών, μετά την κατάπαυση του πυρός, και της διαρκούς τρομοκρατικής εποικιστικής πολιτικής του Ισραήλ στη Δυτική Όχθη -που αναδείχθηκε περαιτέρω με τον ξυλοδαρμό και τη φυλάκιση του πρόσφατα βραβευμένου με Όσκαρ Παλαιστίνιου σκηνοθέτη Hamdan Ballal47, όπως και από το ντοκιμαντέρ του Louis Theroux, The Settlers- η Χαμάς αρχικά φάνηκε να αναγνωρίζει τη σημασία και τον αυθόρμητο χαρακτήρα των αιτημάτων των διαδηλωτών, αποδίδοντας την εκδήλωση των διαμαρτυριών στην κόπωση του πληθυσμού και στις πιέσεις εξωτερικών δυνάμεων48.
Με μια ασυνήθιστα ήπια πατρική προσέγγιση, η Χαμάς αρχικά προσέφερε συμβουλές στην κατεύθυνση της εθνικής ενότητας και ομοψυχίας απέναντι στο Ισραήλ. Η αρχική ήπια στάση της ηγεμονικής δύναμης της παλαιστινιακής αντίστασης απέναντι στις πρόσφατες διαδηλώσεις στη Γάζα, φαίνεται να οφείλεται στην ευρύτερη απόπειρα της παρουσίασης ως μιας οργάνωσης που υπερέχει ηθικά των δυτικών αντιπάλων της, στην ευρύτερη συνθήκη αποδυνάμωσης των οργανώσεων της αντίστασης49, αλλά πολύ περισσότερο στη συμμετοχή κοινωνικών ομάδων, οικογενειών και φατριών, ακόμα και ορισμένων που παραδοσιακά στήριξαν την Παλαιστινιακή Αντίσταση, στις διαμαρτυρίες50. Ως εκ τούτου, οι κύριοι φορείς της διακυβέρνησης στη Γάζα αντιλήφθηκαν ότι μια καταστολή γνωστών οικογενειών και φατριών της Γάζας, που επηρεάζουν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού, όπως και ανθρώπων που απλώς είχαν οργή εξαιτίας της επισφαλούς συνθήκης διαβίωσης, θα όξυνε το κοινωνικό ρήγμα και θα αύξανε τη μαζικότητα και την υποστήριξη των διαμαρτυριών.
Στην αντίπερα όχθη, οι συγγενείς των ομήρων που ηγούνται των πρόσφατων μαζικών αντιπολεμικών, μα συνάμα εθνικιστικών, πορείων στο Ισραήλ που ζητούν την επιστροφή των ομήρων και την κατάπαυση πυρός αλλά δεν φαίνεται να ενδιαφέρονται πλειοψηφικά για τα δεινά των Παλαιστινίων, χτυπήθηκαν επανειλημμένα από την ισραηλινή αστυνομία51. Οι ζωές των Παλαιστίνιων παραμένουν στο περιθώριο των συγκεκριμένων διαμαρτυριών, παρόλα αυτά αξίζει να επισημανθεί ότι διεκδίκησαν σε μια διαφορετική κατεύθυνση από τις κύριες σύγχρονες στοχοθεσίες της κυβέρνησης του Ισραήλ, πηγαίνοντας άθελα τους κόντρα στο σύγχρονο εθνοκαθαρτικό και γενοκτονικό εθνικό συμφέρον που εκφράζουν οι παρούσες πολιτικές του52. Αυτό διακρίνεται ακόμα πιο έντονα, μετά την διακοπή της κατάπαυσης πυρός στις 18 Μαρτίου του 2025, όπου οι αντιπολεμικές διαμαρτυρίες επεκτάθηκαν σε αριθμούς και πάνω από 100.000 έφεδροι του Ισραηλινού στρατού53 δεν προσήλθαν στην εφεδρεία54.
Όμως γενικότερα, τόσο οι διαμαρτυρίες στο Ισραήλ όσο και αυτές στη Γάζα, δεν δείχνουν να φέρουν ένα έκδηλο αντιπολεμικό διεθνιστικό στίγμα που αναδύθηκε μέσα από πρακτικές του κινήματος αλληλεγγύης προς την Γάζα που βροντοφώναξε «όχι στο όνομα μας» και «κατάπαυση πυρός», υπονομεύοντας συχνά τη λειτουργία της λογιστικής της πολεμικής βιομηχανίας σε διεθνές πλαίσιο. H διεθνιστική «συνεχής μεταφραστική μηχανή, η οποία μπορεί να φέρει κοντά ετερογενή πλαίσια και υποκειμενικότητες» που επιζητούν οι Hardt και Mezzadra55, φαίνεται να μην έχει καταφέρει να εξαπλωθεί ακόμα στο βαθμό που θα έπρεπε. Αυτό που εμφανίζεται όμως, στους τόπους που εξελίσσεται άμεσα η σφαγή, είναι οι οριζόντιες κοινωνικές διαπραγματεύσεις σε τοπικό επίπεδο που οδηγούν σε συγκρούσεις των διαφορετικών εκφράσεων του εθνικού συμφέροντος, αλλά και σε διεκδικήσεις καθημερινού τύπου, θέτοντας αιτήματα διατήρησης ζωής μέσα από συλλογικές και μαζικές μορφές κινητοποίησης.
Επιστρέφοντας στις διαμαρτυρίες στη Γάζα, στις 27 Μαρτίου συγκαλέστηκε συμβούλιο με την κωδική ονομασία «National Gathering» από τις ομάδες της Αντίστασης, στο οποίο συμμετείχαν οι περισσότεροι θεσμικοί κοινωνικοί φορείς, οι μεγάλες οικογένειες και οι φατρίες της Γάζας. Στη συνέχεια, αφού επιτεύχθηκε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο με τις περισσότερες από τις φατρίες και τις οικογένειες, άρχισε να γίνεται λόγος περί εσχάτης προδοσίας των διαδηλωτών που καθοδηγούν τις διαμαρτυρίες και συνεπώς αποτελούν «δοσίλογους» Παλαιστίνιους, όπως επισήμαναν οι αντιστασιακές οργανώσεις56. Αυτή η μεταστροφή φαίνεται να οφείλεται στο γεγονός ότι οι αντιστασιακές ομάδες αναγνώρισαν ότι αυτές οι διαμαρτυρίες έθεσαν υπό αμφισβήτηση το πάγιο σχέδιο της αντίστασης, το δίλημμα «ελευθερία ή θάνατος». Βέβαια όπως φάνηκε δεν συναίνεσαν όλες οι φατρίες και οι ισχυρές κοινωνικές ομάδες υπό το νέο κέλευσμα για εθνική ενότητα, καθώς η Συνέλευση των φυλών της Νότιας Γάζας57 κάλεσε σε διαμαρτυρίες ανυποταξίας απέναντι στη Χαμάς και προειδοποίησε να μην κατασταλούν58.
Συστατικά στοιχεία ενός σποραδικού κινήματος
Ουσιαστικά, εν μέσω γενοκτονικού πολέμου59, φάνηκε να αναδύθηκε στιγμιαία ένα αντιπολεμικό κίνημα με αξιώσεις δημοκρατίας εντός της Γάζας, το οποίο στράφηκε τόσο εναντίον των γενοκτονικών πρακτικών του Ισραήλ όσο και ενάντια στις τακτικές και αντάρτικες λογικές των ομάδων της Αντίστασης. Αυτό συνέβη επειδή ο πληθυσμός της Γάζας, γνωρίζοντας ότι δεν μπορεί να ελπίζει ούτε στο Ισραήλ, ούτε στη λεγόμενη διεθνή κοινότητα, ούτε στα αραβικά κράτη για να σταματήσει η σφαγή του, στράφηκε κριτικά και διεκδικητικά απέναντι στον θεσμικό παράγοντα που αναγνωρίζει ως τον πιο άμεσο φορέα διακυβέρνησης, ο οποίος καθορίζει έως ένα βαθμό, μέσω της στρατηγικής του, την κατεύθυνση και την ένταση της καταστροφής των Παλαιστινίων της Γάζας60. Και αυτός ο φορέας διακυβέρνησης δεν είναι άλλος από τη Χαμάς και τις επίσημες αντιστασιακές οργανώσεις. Όπως έγραψε ο Παλαιστίνιος δημοσιογράφος που κατοικεί στη Γάζα, Yousef Fares: «Η εκτόξευση μιας ρουκέτας που θα έχει ως αποτέλεσμα τον εκτοπισμό 200.000 ανθρώπων -όταν δεν είστε σε θέση να παρέχετε ούτε ένα κάρο με ένα γαϊδουράκι για να μεταφέρετε τα υπάρχοντά τους, και δεν είστε σε θέση να τους στεγάσετε ή να τους ταΐσετε σε μια εποχή που χρειαζόμαστε απεγνωσμένα να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να μείνουν στη γη τους και να βοηθήσουμε τους εαυτούς μας να μείνουν προσγειωμένοι- είναι μια απερίσκεπτη και απερίσκεπτη πράξη, τόσο ηθικά όσο και εθνικά»61.
Η συγκεκριμένη οπτική που υποστηρίχθηκε ψηφιακά από κατοίκους της Γάζας62, παράλληλα με τις έκδηλες διαμαρτυρίες που αναδύθηκαν από το τέλος του Μάρτη και έπειτα, σημαίνει ότι διεκδικήθηκε κοινωνικά μια διαφορετική κατεύθυνση για τη μορφή διακυβέρνησης και μια εναλλακτική στρατηγική διαπραγμάτευσης με το Ισραήλ. Είτε υπό την ηγεσία της Χαμάς είτε όχι63, επιλέχθηκε η χάραξη μιας στρατηγικής που επιχειρεί να ανοίξει μια νέα προοπτική για τους Παλαιστινίους της Γάζας – ή, όπως υποστηρίζουν και ακαδημαϊκοί που προωθούν τις «ειρηνικές κινητοποιήσεις», να οικοδομηθεί μια νέα εθνική ενότητα64. Επομένως η τακτική της ένοπλης αντίστασης που ακολουθήθηκε τα τελευταία δύο χρόνια φαίνεται να καταδεικνύεται καταστροφική για την καθημερινή διαβίωση από διαμαρτυρόμενους κατοίκους της Γάζας, εξαιτίας της ακραίας, εκδικητικής και παραδειγματικής βίας που ασκεί το κράτος του Ισραήλ, με την κλίμακα των θανάτων που ορίζονται ως αντίποινα να φτάνει πλέον ιστορικές σφαγές που διέπραξε η δυτική αποικιοκρατία65.
Ως εκ τούτου, αυτό το μικρό, σχετικά ειρηνικό και ίσως φιλελεύθερο κίνημα, στο βαθμό που αιτείται κεντρικά τη διατήρηση της ζωής, παρά τις αντίξοες συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύχθηκε, φαίνεται να έχει ομοιότητες με παρεμφερή κινήματα που έχουν αναδυθεί τα τελευταία χρόνια στα πέριξ των Βαλκανίων και της Μεσογείου, αλλά και ανά τον κόσμο. Διεκδίκησε λιγότερους θανάτους και ένα λιγότερο αυταρχικό, ριψοκίνδυνο και πολεμικό κράτος, χωρίς όμως να αρνείται έναν εθνικό ορίζοντα ή να αποκτά διεθνιστικές κατευθύνσεις. Σε αυτό το πλαίσιο αυτές οι κινήσεις δύναται να ενταχθούν στα ευρύτερα «μη κινήματα» που έχει εισάγει ο Ασέφ Μπαγιάτ66, όπως έχουν οι περιγράφει συλλογικές δράσεις μη οργανωμένων ομάδων για την αξίωση δικαιωμάτων και κοινωνικών αλλαγών, οι οποίες, ως «θεσπισμένα συναισθήματα», μπορούν να μετατραπούν σε μαζικές «συναισθηματικές μεταδοτικές ασθένειες»67 που ανασχηματίζουν κοινωνικές σχέσεις και οδηγούν σε κοινωνικά κινήματα δίχως ένα σφιχτό ηγετικό πυρήνα. Ένα τέτοιο περιβάλλον συναισθημάτων μπορεί σήμερα να εντοπιστεί στις προσπάθειες των κατοίκων της Γάζας και της Δυτικής Όχθης να απεξαρτηθούν από υπάρχοντα πολιτικά κινήματα με ρόλο διακυβέρνησης (όπως η Χαμάς και η PLO)68, με βάση την ευρύτερα διαδεδομένη αίσθηση ότι οι παραδοσιακές πολιτικές εναλλακτικές δεν προσφέρουν λύσεις, όπως έχουν επισημάνει οι Endnotes69.
Οι άνθρωποι αυτοί που συμμετείχαν στις πρόσφατες διαμαρτυρίες στη Γάζα υπέρ της παύσης του πολέμου, μπορούν να ονομαστούν ως υποτελείς εις διπλούν εντός της σφαίρας της Παλαιστίνης, μεταστρέφοντας τον γνωστό όρο της Σπίβακ70, δηλαδή αυτοί και αυτές που οι φωνές τους αποσιωπούνται δύο φορές επειδή εναντιώνονται και κατακρίνουν τόσο τις αυτοματοποιημένες, «έξυπνες», σφαγές του Ισραήλ όσο και την τακτική και την ηγεμονία της Χαμάς και της Αντίστασης. Εάν ακολουθήσουμε την ανανεωμένη μορφή της σκέψης της Σπίβακ71, οι φωνές αυτών των διαδηλωτών στη Γάζα, που αρνούνται να ταυτιστούν είτε με τον αποικιοκρατικό, αυτοματοποιημένο θάνατο του ισραηλινού στρατού είτε με την πολυφωνία της επίσημης παλαιστινιακής αντίστασης, ενσαρκώνουν την έννοια της υποτελούς υποκειμενικότητας που αδυνατεί να αποκτήσει πρόσβαση σε θεσμική αναγνώριση ή πολιτική εκπροσώπηση. Οι υποτελείς για τη Σπίβακ δεν είναι μόνο αυτοί που δεν ακούγονται, αλλά αυτοί που, ακόμη και όταν μιλάνε, η φωνή τους δεν λογίζεται ως λόγος. Έτσι, οι συγκεκριμένοι κάτοικοι της Γάζας δεν είναι απλώς καταπιεσμένοι και καταπιεσμένες· είναι εγκλωβισμένοι σε μια θέση χωρίς ταυτότητα, χωρίς δυνατότητα να συνηχήσουν με κανέναν κυρίαρχο αφηγηματικό μηχανισμό, ούτε αυτόν του κράτους του Ισραήλ ούτε της κυρίαρχης μορφής της Αντίστασης, και άρα καταδικάζονται σε μια αφωνία πιο απόλυτη κι από τη σιωπή, παρά το γεγονός ότι φωνάζουν διαμαρτυρόμενοι και διαμαρτυρόμενες στους δρόμους.
Ο Sadiq Jalal Al-Azm ασκεί μια διττή κριτική τόσο στον κλασικό Οριενταλισμό όσο και σε αυτό που ονομάζει «ανεστραμμένο οριενταλισμό»72. Αν ο οριενταλισμός αφορά τις ουσιοκρατικές, εξωτικοποιημένες και ιεραρχικές απεικονίσεις της Ανατολής από τη Δύση, που λειτουργούν ως μέσο νομιμοποίησης της αποικιοκρατικής κυριαρχίας και του πολιτισμικού ελέγχου εκ μέρους των δυτικών κρατών, τότε ο ανεστραμμένος οριενταλισμός συνιστά έναν καθρέφτη αυτής της αφήγησης, καθώς διανοούμενοι και πολιτικά κινήματα από τον λεγόμενο αραβικό ή ισλαμικό κόσμο υιοθετούν τις ίδιες ουσιοκρατικές παραδοχές, αντιστρέφοντας τη δυτική ιεράρχηση υπέρ μιας δοξασμένης ισλαμικής ή ανατολικής ιδιαιτερότητας. Στο πλαίσιο αυτό, ιδεολογικά ρεύματα, όπως το Πολιτικό Ισλάμ, αξιοποιούν τον αντεστραμμένο οριενταλισμό για να ενισχύσουν την αυθεντία τους, να απορρίψουν τη νεωτερικότητα ως αποικιοκρατική παρέκκλιση και να εγκαθιδρύσουν μία εσώστροφη πολιτισμική κατεύθυνση, που συχνά λειτουργεί ως μέθοδος διακυβέρνησης αλλά και καταστολής για όσα άτομα ή ιστορικές αφηγήσεις παρεκκλίνουν από το πλαίσιο τους ή διεκδικούν απέναντι του.
Οι άνθρωποι που έχουν διαδηλώσει εντός της Γάζας, πολλάκις σε μικρότερα και μεγαλύτερα μεγέθη, για την κατάπαυση πυρός τα τελευταία δύο χρόνια, φαίνεται να κρίνονται εκ μέρους της Αντίστασης ως προδότες και δοσίλογοι που αξίζει να απαχθούν ή να ξυλοκοπηθούν μέχρι θανάτου, όπως είδαμε και από την πρώτη περίπτωση του 22χρόνου Odai Nasser Saadi Al-Rubai, ο οποίος απήχθη, βασανίστηκε και δολοφονήθηκε από πολιτοφυλακές της Χαμάς. Από την άλλη, εκ μέρους των υποστηρικτών του πολέμου του Ισραήλ, όλοι οι κάτοικοι της Γάζας παρουσιάζονται ως «τρομοκράτες και υποστηρικτές της Χαμάς» που αξίζει να δολοφονηθούν μέσω έξυπνων βομβαρδισμών που υπολογίζουν λογιστικά την κάθε παράπλευρη απώλεια73. Οι συγκεκριμένες φωνές των Παλαιστίνιων φαίνεται να ακούγονται λιγότερο από όλες, κάτω από τις οριενταλιστικές ιαχές περί μουσουλμάνων τρομοκρατών ή τις πατροναριστικές περιγραφές περί «Αράβων που θέλουν απλώς να ενσωματωθούν στη δημοκρατική Δύση» αλλά και εξαιτίας των, δυτικών και μη, κελευσμάτων του ανεστραμμένου οριενταλισμού, περί «ηρωικών λιονταριών που οφείλουν να πεθαίνουν αντιστεκόμενοι με το όπλο στο χέρι». Όπως σημείωσε με αφορμή τις διαμαρτυρίες ο βραβευμένος Παλαιστίνιος ποιητής και ιδρυτής της κατεστραμμένης, πια, βιβλιοθήκης Edward Said στη Γάζα, Mosab Abu Toha, «Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι αλληλέγγυοι με τη Γάζα και όχι με τους ανθρώπους της Γάζας»74.
Ατενίζοντας την ελπίδα μέσα σε μια μοναδική καταστροφή
Οι διαμαρτυρίες που έχουν ξεσπάσει στη Γάζα από τα τέλη Μαρτίου, σε μεγάλο βαθμό φαίνεται να οφείλονται στην επανεκκίνηση του αποκλεισμού, της μαζικής καταστροφής και σφαγής και που εξαπέλυσε ξανά το κράτος του Ισραήλ μετά το Γενάρη του 2025. Βέβαια αυτές οι διαμαρτυρίες, φαίνεται συνάμα να διαψεύδουν τον Ένζο Τραβέρσο όταν υποστήριξε ότι σε «μια πολιορκημένη πόλη κανείς δεν στρέφεται ενάντια στους ηγέτες που την υπερασπίζονται»75. Κάτοικοι της Γάζας επανειλημμένα φαίνεται να αποκυρρήτουν δημόσια τη Χαμάς, ιδιαίτερα στη Μπέιτ Λαχία, στην Χαν Γιουνίς και στον προσφυγικό καταυλισμό Τζαμπάλια, ενώ παράλληλα ζητάνε ζωή και ελευθερία κόντρα στους βομβαρδισμούς του IDF.
Στις ευρύτερες συνισταμένες αυτών των διαμαρτυριών, οφείλει να ενταχθεί η μετατόπιση ορισμένων φατριών όσον αφορά τη διακυβέρνηση της Χαμάς. Αυτή η μετατόπιση συμβαίνει είτε για λόγους οικονομικούς, είτε για λόγους καταστροφής της καθημερινής ζωής είτε για λόγους πολιτικούς. Πρέπει να υπογραμμιστεί όμως, ότι οι περισσότερες φατρίες ή μεγάλες οικογένειες δεν κινητοποιούνται ως ομάδες που κατεβαίνουν στο δρόμο συνολικά με όλα τα μέλη τους, αλλά φαίνεται ορισμένες εξ αυτών να επιτρέπουν σε όσους ανήκουν σε αυτές να συμμετέχουν σε κινητοποιήσεις, ενώ παράλληλα ορισμένοι μουχτάρ φαίνεται να λαμβάνουν κεντρικό ρόλο στις διαμαρτυρίες. Η επίσημη συμμετοχή λίγων ηγετών φατριών και οικογενειών μπορεί να ιδωθεί και ως μια προσπάθεια διατήρησης της ισχύς τους μέσα από μία νέα προοπτική, βλέποντας ότι έχει αρχίσει να αμφισβητείται εσωτερικά λόγω της δυσαρέσκειας των συγγενών τους και της βάσης τους από την καθημερινότητα και το θάνατο.
Το να ανήκεις σε κάποια οικογένεια ή φατρία ή φυλή στη Γάζα, δεν είναι ακριβώς προνόμιο. Είναι σύμφυτο με την ύπαρξη των περισσότερων κατοίκων της Γάζας, και εντός των οικογενειών, των φυλών και των φατριών υπάρχουν εκτεταμένες κοινωνικές ανισότητες, παρά το γεγονός ότι συνιστούν συγγενικά δίκτυα κοινωνικής αναπαραγωγής. Εντός του διαμαρτυρόμενου πλήθους δεν μπορούμε από μακριά να πούμε ακριβώς ποιοι και ποιες συμμετέχουν, βλέποντας όμως και τις προηγούμενες διαμαρτυρίες εν μέσω πολέμου σε αυτές τις περιοχές για λόγους τροφοδοσίας ή πείνας σίγουρα μπορούμε να υποθέσουμε ότι πέρα από τα υποκινούμενα μέλη φατριών πιο κοντά στη Φατάχ ή με αξιώσεις ανταλλαγμάτων από τη Χαμάς, ότι υπάρχει ένας κουρασμένος πληθυσμός με δυσκολίες καθημερινής διαβίωσης που αναζητά διεξόδους από την κατάσταση που έχει παγιωθεί.
Αντλώντας από ανθρωπολογικές μελέτες σε αγροτικούς πληθυσμούς με ισχυρά συγγενικά δίκτυα αλλά και από την πρόσφατη ιστορία της Γάζας, μπορεί να σημειωθεί ότι συνήθως η κινητοποίηση ενόπλων φυλών, οικογενειών ή φατριών δεν συμβαίνει μέσω διαμαρτυριών αλλά μέσω πράξης. Όσοι ανήκουν σε ισχυρά ένοπλα δίκτυα είτε δολοφονούν χάριν εκδίκησης αστυνομικούς της Χαμάς76, είτε κλέβουν ποσότητες τροφίμων ή φαρμάκων για να καλύψουν τις ανάγκες των μελών τους ή να ενισχύσουν τις παραγωγικές δραστηριότητες τους. Οι πιο αδύναμοι δρώντες φαίνεται να είναι αυτοί και αυτές που διαμαρτύρονται ειρηνικά ή όσοι ηγέτες φατριών έχουν δύναμη και επιρροή σε επιχειρηματικό και συμβολικό πλαίσιο, και όχι στην άμεση διακυβέρνηση μέσω των όπλων. Παρόλα αυτά, αυτές οι διαμαρτυρίες δεν φαίνεται να οδηγούν σε κάποια άμεση αλλαγή της διακυβέρνησης της Γάζας, μέσα από κάποια υπάρχουσα οικογένεια, φυλή ή φατρία. Η Χαμάς, έως τώρα, δεν φαίνεται ότι μπορεί να αντικατασταθεί, ακόμα και αν οι προσπάθειες της ΠΑ έχουν ενταθεί τους τελευταίους μήνες. Άλλωστε παρόλο που η κατάπαυση του πολέμου με κάθε τρόπο τίθεται κεντρικά από τις διαμαρτυρίες, τα αιτήματα τους δεν περιορίζονται αποκλειστικά σε αυτό τον άμεσο στόχο αλλά και στη διαρκή ανισότητα που αναπαράγει η σχέση τους με το κράτος του Ισραήλ.
Δυστυχώς όμως, η πραγματική ικανοποίηση των αιτημάτων των συγκεκριμένων διαμαρτυριών φαίνεται εξαιρετικά απίθανη, τόσο λόγω της καταστολής του κινήματος από τη Χαμάς ή της συμβιβαστικής απραξίας της ΠΑ, όσο και, κυρίως, λόγω της οριζόντιας απανθρωποιητικής και εποικιστικής μηχανικής των εθνικιστών του Ισραήλ, που δεν αναγνωρίζουν καμία αξία στη ζωή των ανθρώπων της Γάζας, καθώς θεωρούνται όλοι «ανθρώπινα ζώα» που θα πρέπει να εξαλειφθούν, και η Γάζα να μετατραπεί σε «γήπεδο του γκολφ» ή σε «Παλαιστινιακή Ριβιέρα». Επιπλέον, Ισραηλινοί στρατιωτικοί διοικητές φαίνεται να εκλαμβάνουν την ανάδυση των διαδηλώσεων ως ένδειξη της επιτυχίας των στρατηγικών τους, εντείνοντας τους βομβαρδισμούς και τον αποκλεισμό της περιοχής με στόχο μια νέα εθνοκάθαρση77. Όμως το κυριότερο είναι ότι δεν φαίνεται να υπάρχει μελλοντική ελπίδα για αυτές τις σποραδικές διαμαρτυρίες αυτών των μερικών χιλιάδων κατοίκων της Γάζας, εξαιτίας του ολοένα και περισσότερο στάσιμου χαρακτήρα του ίδιου του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής που θα ξερνάει φωτιά και πόλεμο, και θα συνεχίσει να στοιβάζει σχέδια ανάπτυξης πάνω σε ερείπια επί ερειπίων, πάνω σε πτώματα επί πτωμάτων, για να διερευνήσει νέες ευκαιρίες συσσώρευσης. Η ανοιχτή δήλωση απροκάλυπτων επεκτατικών διαθέσεων ως προς τη Γροιλανδία και περί εθνοκάθαρσης στην Γάζα εκ μέρους του Τραμπ, φαίνεται να επιχειρεί ένα νέο modus vivendi της επίλυσης μεγάλων κρίσεων που χαράζει νέους δρόμους στο μέλλον μέσα από τη πρόδηλη καταστρατήγηση κάθε διεθνές δικαίου, κατεύθυνση που φαίνεται να οικειοποιήθηκε φυσικά με χαρά ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, αλλά και ο πρόεδρος της Ρωσίας, Βλαντιμίρ Πούτιν78.
Η Χαμάς αρχικά επιχειρησε να καταστείλει επιλεκτικά τις διαμαρτυρίες, μέσω της στοχοποίησης συγκεκριμένων προσώπων, στο όνομα της εθνικής ενότητας, φτάνοντας έως και σε απαγωγές και δολοφονίες διαδηλωτών και επιχειρώντας επανειλημμένα εκτόξευση ρουκετών από το επίκεντρο των κινητοποιήσεων στη Μπέιτ Λαχία, όπου χιλιάδες κάτοικοι της Γάζας έχουν διαδηλώσει αλλά και αντισταθεί στην υλοποίηση στρατιωτικών επιχειρήσεων μέσα από τα σπίτια τους79. Στη συνέχεια, στις αρχές Μαΐου άρχισε να καταστέλλει και να δολοφονεί σε πιο μαζική κλίμακα διαμαρτυρόμενα άτομα μέσα από την ανασύσταση μιας αστυνομικής εκτελεστικής ομάδας για την αντιμετώπιση των κλοπών80, φτάνοντας έως το σημείο να κηρύξει απαγόρευση κυκλοφορίας μετά τις 9 μ.μ. και να ανακοινώσει ότι οποιοδήποτε άτομο βρεθεί σε εξωτερικό χώρο χωρίς έγκυρη δικαιολογία θα αντιμετωπίζεται «ως προδότης και συνεργάτης του Ισραήλ»81.
Παρόλα αυτά, οι μικρές διαμαρτυρίες στη Γάζα, παρά την άμεση απόπειρα κατάσβεσης τους και την πολλαπλή καταστολή τους από τον κυρίαρχο φορέα της παλαιστινιακής αντίστασης82, δείχνουν αρχικά να συνέβαλαν σε μια πιο άμεση αποδοχή, εκ μέρους της Χαμάς, της πρότασης περί εκεχειρίας που παρουσιάστηκε από την Αίγυπτο και το Κατάρ. Αυτή η συμφωνία περί κατάπαυσης πυρός όμως, δεν επιτεύχθηκε καθώς το κράτος του Ισραήλ παραλλάσει διαρκώς τους όρους της συμφωνίας και συνεχίζει να δολοφονεί μαζικά ανθρώπους που ζουν σε σκηνές, εκτοπίζοντας το μεγαλύτερο σύνολο του πληθυσμού της Γάζας με πρόσχημα την μη παράδοση του οπλισμού της Χαμάς83. Επομένως βλέπουμε ότι η στρατηγική του Ισραήλ, εντείνει την ήδη υπάρχουσα καταστολή της Χαμάς και οδηγεί στην πλήρη εξάλειψη των διαμαρτυριών, θάβοντας τις κάτω από συντρίμμια και πτώματα ανάμεσα σε ζώνες λιμοκτονίας, νεκρές ζώνες, ζώνες θανάτου και στρατόπεδα συγκέντρωσης που φαίνεται να επιχειρεί να οριοθετήσει στην περιοχή84.
Αλλά ακόμα και αν αυτό το κίνημα εξαλειφθεί, ακόμα και αν ο πληθυσμός της Γάζας βιώσει μια δεύτερη εθνοκάθαρση μετά τη Νάκμπα, αυτό θα συμβεί μόνο προσωρινά, καθώς όπως έχει επισημάνει ο William Morris για τις εξεγέρσεις των χωρικών του 14ού αιώνα, «Οι άνθρωποι πολεμούν και χάνουν τη μάχη, και αυτό για το οποίο πολέμησαν γίνεται πραγματικότητα παρά την ήττα τους, και τότε αποδεικνύεται πως δεν είναι αυτό ακριβώς που είχαν οραματιστεί, και πρέπει άλλοι άνθρωποι να πολεμήσουν γι’ αυτό, κάτω από ένα άλλο όνομα»85. Όπως έχει σημειωθεί η «ασφάλεια του Ισραήλ και η σταθερότητα της περιοχής δεν μπορεί να οικοδομηθούν πάνω σε μια διαρκή εθνοκάθαρση», οι κάτοικοι της Γάζας βρίσκουν τρόπους να επιστρέφουν και να αγωνίζονται ακόμα και χωρίς τη Χαμάς86.
Ρέκβιεμ ενάντια στις σφαγές που πέρασαν και σε αυτές που θα έρθουν
Μέσα από αυτο κείμενο επιχειρήθηκαν να αναδειχθούν κάποιες μορφές μαζικής κινητοποίησης στη Γάζα σε καιρούς μαζικής δολοφονικής καταστροφής. Το γεγονός ότι συγκεκριμένες κινητοποιήσεις επέκριναν την τοπική διακυβέρνηση της Γάζας δεν σημαίνει ότι όλοι οι διαδηλωτές, ή γενικά οι κάτοικοι της Γάζας, αρνούνται την αναγκαιότητα της αντίστασης απέναντι στις πρακτικές του IDF ή θεωρούν ότι πλήρης αφοπλισμός των ένοπλων ομάδων θα τους χαρίσει ένα καλύτερο μέλλον, όπως ευαγγελίζονται οι τελευταίες προτάσεις περί κατάπαυσης πυρός που προτείνει το Ισραήλ. Αν δηλώνουν κάτι κεντρικά αυτές οι κινητοποιήσεις είναι ότι διεκδικούν μια αλλαγή σε μια στρατηγική διαπραγμάτευσης και διακυβέρνησης που δείχνει συνεχώς να αποτυγχάνει, προκειμένου να αναδυθούν νέοι όροι αντιμετώπισης μιας μοναδικής καταστροφής που υλοποιείται εκ μέρους του κράτους του Ισραήλ προς τον πληθυσμό της Γάζας. Όπως έγραψε η Alaa που ζούσε στη Γάζα μέχρι τον Μάιο του 2024, απαντώντας στις κατηγορίες περί προδοσίας με αφορμή τις διαμαρτυρίες:
«Είμαι κατά του Ισραήλ, κατά της Χαμάς και κατά της ΠΑ. Τίποτα από αυτά δεν με αντιπροσωπεύει. Δεν εξέλεξα κανέναν από αυτούς. Οι κάτοικοι της Γάζας είναι παγιδευμένοι, παγιδευμένοι μεταξύ μιας κυβέρνησης της Χαμάς, μιας κυβέρνησης της ΠΑ και του Ισραήλ.»87
Οι μικρές διαμαρτυρίες στη Γάζα διεκδίκησαν μια διαφορετική στρατηγική για ένα καλύτερο μέλλον, για μια ελευθερία χωρίς θάνατο. Λίγο ρεφορμιστικές, λίγο φιλελεύθερες και χωρίς αρνούνται έναν εθνικό ορίζοντα ή να υπόσχονται μια ριζική απελευθέρωση απέναντι στην αποικιοκρατία, τον εθνικισμό ή ευρύτερα στην καπιταλιστική οργάνωση της κοινωνίας, ίσως είναι μια έκφραση μιας διαφορετικής ελπίδας, ένα μικρό φρένο κόντρα στην κυρίαρχη τάση της διεθνικής διακυβέρνησης που προωθεί την εντατικοποίηση του πολέμου. Αυτό, όσο περιοριστικό και να είναι, όσο και να αναπαράγει παροδικά την ειρήνη των κυριάρχων, όσο και αν κινδυνεύει να μετατραπεί από ταξική πάλη σε πόλεμο φατριών για την ηγεμονία ή σε ένα υπόκωφο καθημερινό πόλεμο (του Ισραήλ) υπό την γραφειοκρατική κυριαρχία Παλαιστινιακής Αρχής, δεν είναι λίγο για όσους και όσες έχουν ήδη χάσει τα πάντα. Απελπισμένες, αλλά και γεμάτες προσδοκία και όνειρα οι μικρές διαμαρτυρίες στη Γάζα, θα μπορούσαν να σηματοδοτήσουν την αρχή μιας ευρείας κινητοποίησης που απαιτεί το καταγιάλασμα ενός αστείρευτου πόνου που θα έπρεπε να αφορά όλους τους ανθρώπους, και πολύ σύντομα θα μας αφορά άμεσα, είτε το θέλουμε είτε όχι, εξαιτίας της γενικευμένης αδυναμίας και απραξίας μας. Όσοι όμως συνεχίζουν να πιστεύουν ότι η απελπισία βρίσκεται τόσο ριζικά μακριά από την ελπίδα και ταυτίζεται με κάποιου είδους αδυναμίας, ίσως αδυνατούν να αντιληφθούν ότι οι αντιστάσεις και οι διαπραγματεύσεις ενός χειραφετησιακού μέλλοντος δεν προέρχονται επί το πλείστον από όσους είναι πάγια στρατευμένοι σε ένα σκοπό, αλλά κυρίως από όσα άτομα αμφιταλατεύονται μεταξύ παραίτησης και πράξης, μετατοπίζονται από όσα γνωρίζουν και διεκδικούν μαζικά σε ένα παροδικό ορίζοντα.
«Η εποχή των μεγάλων αγώνων, της γνήσιας επανάστασης» που έβλεπαν οι Καγιάτι [Khayati] και Λακντάρ [Lakhdar] να πλησιάζει το 1970, μετά το τέλος της πρώτης «μικροαστικής και μπλανκίστικης» φάσης της Αραβικής Επανάστασης, φαίνεται να είναι ακόμα μακριά88. Παρ’όλα αυτά όμως, αν κάτι μας αρμόζει να πράξουμε από τους τόπους που ζούμε, είναι το να κινηθούμε ενάντια στην εξάπλωση της στρατοβιομηχανικής λογιστικής που στηρίζει τις επεκτεινόμενες σφαγές σε όλο τον κόσμο, δηλώνοντας ότι αυτό δεν θα αφήνουμε τις εθνοτικές διακρίσεις, τις θεσμικές ανισότητες και τις γενοκτονίες να συνεχίσουν να εξελίσσονται υπό το εθνικό συμφέρον των κοινωνιών και των κρατών που υπαγόμαστε. Παρ’ ότι αυτή η θέση μπορεί να κρίνεται ως μεταρρυθμιστική, σίγουρα έχει να προσφέρει πολύ περισσότερα από ότι η μετατροπή κάποιας ορθής ιδεολογικής θέσης ως προϋπόθεση της κοινωνικής κινητοποίησης ενάντια στους πολέμους και τις γενοκτονίες που έπονται, όπως και τις πάγιες διακρίσεις και τη βία που δέχεται διαρκώς ο παλαιστινιακός πληθυσμός, και σε πιο ευρύ επίπεδο οι μετανάστριες και οι μετανάστες. Όπως επισήμανε και η Ρόζα Λούξεμπουργκ πριν από περισσότερο από έναν αιώνα89, η διάκριση μεταξύ μεταρρύθμισης και επανάστασης αποδεικνύεται ψευδής όταν τοποθετείται σε ένα αφηρημένο πλαίσιο που αγνοεί τις συγκεκριμένες, επείγουσες συνθήκες μέσα στις οποίες η αντίσταση ενάντια στη παγιωμένη ανισότητα και στον πόλεμο μπορεί να πάρει υλική και συλλογική μορφή. Στους δρόμους, στα εργοστάσια, στα λιμάνια, στους σταθμούς των τρένων, στα πανεπιστήμια και στα χαλάσματα της Γάζας, δίχως πολιτικά θέσφατα, εκεί όπου η πάλη για τη ζωή απέναντι στη βαρβαρότητα δεν μπορεί να αναβάλλεται ούτε να εξαρτάται από την επίτευξη ενός τέλειου στόχου, απαιτείται μαζική δράση στραμμένη προς την κατάπαυση του πυρός και της εθνοκάθαρσης, αλλά και ευρύτερα των πολεμικών συγκρούσεων σε όλο τον κόσμο, ακόμη κι αν αυτές οι διεκδικήσεις προσωρινά φέρουν το στίγμα της μεταρρύθμισης. Παραδόξως, οι σύγχρονες μορφές καπιταλιστικής κυριαρχίας ίσως μάς προσφέρουν, όχι μόνο τα μέσα της καταστροφής μας, αλλά και πραγματικά όπλα για τους νέους αγώνες: τόσο διεθνικές συνδέσεις ενάντια στη συγκρουσιακή μετά-ηγεμονική καπιταλιστική τάξη όσο και το όραμα της ανάδυσης ενός ορίζοντα πέρα από τον καπιταλισμό ως μια επιτακτική αναγκαιότητα των καιρών μας90.
Σημειώσεις
1Gaza stremata accusa tutti, anche Hamas | il manifesto
2Gazan Protesters Show Rare Public Dissent Against Hamas | TIME
3Parsing Anti-Hamas Protests and Pro-Israel PR
4Middle East latest: Israel orders more evacuations and Palestinians stage rare anti-Hamas protests.
5Anti-War Protests in Gaza | Leftcom
6Οι λόγοι υπέρ του Ισραήλ που κατηγορήσαν τις διαμαρτυρίες ως υποκινούμενες από τη Χαμάς, επιθυμούσαν τη συνέχεια της σφαγής των κατοίκων της Γάζας και της καταστροφής της, και ως εκ τούτου παρουσιάζουν ότι οποιαδήποτε κοινωνική δραστηριότητα συντελείται στη Γάζα ως έργο της Χαμάς που αξίζει να εξαλειφθεί συθέμελα. Οι λόγοι υπερ του Άξονα της Αντίστασης που κατηγόρησαν τις διαμαρτυρίες ως υποκινούμενες από την ΠΑ, το Ισραήλ ή από αραβικά κράτη με συμβιβαστικές λογικές, θεωρούν ότι δεν πρέπει να υπάρξει διαφορετική βούληση ή εμπρόθετη δράση εκ μέρους του παλαιστινιακού πληθυσμού πέρα από τη στήριξη των αποφάσεων των οργανώσεων της παλαιστινιακής αντίστασης και ως εκ τούτου οποιαδήποτε κοινωνική κίνηση σε διαφορετική κατεύθυνση κατατάσσεται στο στρατόπεδο του εχθρού είτε του προδότη.
7N12 – בסרטון מעזה: זיהו עזתי שעבד בקיבוץ ואחיו נרצח ב-7 באוקטובר
8ההפגנות בעזה התחדשו, בחמאס טוענים: «ישראל והשופרות מאחוריהן«
9Armed Gazan gangs call for ‘march of anger’ to oust Hamas
10Υπάρχουν δημοσιογραφικά μέσα, όπως το The Electronic Intifada, που στην ανάλυσή τους για τα γεγονότα αναγνωρίζουν την αυθόρμητη ύπαρξη διαμαρτυριών αλλά επιχειρούν να αναγάγουν όλες τις εκφράσεις της δυσαρέσκειας προς τη Χαμάς σε δρώντες που δρουν αποκλειστικά για τα συμφέροντα της Φατάχ. Ανεξάρτητα αν αυτό συνέβη επί σκοπού ή αθέλητα, η συγκεκριμένη ανάλυση εστιάζει επιλεκτικά σε περιορισμένες εκφράσεις των διαμαρτυριών στη Γάζα.
11The Inevitable Role of Clans in Post-Conflict Stabilization in Gaza – War on the Rocks
12Tuastad, D. (2021). Hamas and the clans: from Islamisation of tribalism to tribalization of Islamism?. Third World Thematics: A TWQ Journal, 6(1-3), 88-104.
13Khalidi, R. (2024) The Neck and the Sword. Interviewed by Tariq Ali. New Left Review, 147.The Neck and the Sword
14Crisis Group 1, I. (2009). Gaza, le défi des clans et des familles. Outre-Terre, (1), 143-149.
15Clans and Militias in Palestinian Politics, Prof. Dror Ze’evi, Middle East Brief 26
16Σελ. 23 στο Khalidi (2024)The Neck and the Sword. ό.π.
17Alijla, A. (2021). The (Semi) state’s fragility: Hamas, clannism, and legitimacy. Social Sciences, 10(11), 437.
18Alijla, A. (2021). The (Semi) state’s fragility: Hamas, clannism, and legitimacy. Social Sciences, 10(11), 437.
19International Crisis Group. (2022). INSIDE GAZA: THE CHALLENGE OF CLANS AND FAMILIES. International Crisis Group.
20Crisis Group 1, I. (2009). Gaza, le défi des clans et des familles. Outre-Terre, (1), 143-149.
21Tuastad, D. (2021). Hamas and the clans: from Islamisation of tribalism to tribalization of Islamism?. Third World Thematics: A TWQ Journal, 6(1-3), 88-104.
22Clans and Militias in Palestinian Politics, Prof. Dror Ze’evi, Middle East Brief 26
23Alijla, A. (2021). The (Semi) state’s fragility: Hamas, clannism, and legitimacy. Social Sciences, 10(11), 437.
24 Alijla, A. (2021). The (Semi) state’s fragility: Hamas, clannism, and legitimacy. Social Sciences, 10(11), 437.
25People in Gaza are starving to death
26Gaza clans and tribes are being asked to distribute aid : NPR
27Israel wanted Gazan clan to take over after war – but Hamas beheaded it
28Hamas executes Gaza clan leader accused of collaborating with Israel
29Negri, A. (2011). Goodbye MR. socialism (Vol. 16). Seven Stories Press.
30Palestinian Centre for Human Rights.
32Questions about the demonstrations in Gaza by Muhammad Shehada.
33Anti-Hamas Protests in Gaza Reflect Desperation as Israel Escalates Genocide, truthout.
34Anti-war protests flare up again in Gaza as Hamas blames ‘Israeli mouthpieces’, ynet.
36Gaza Residents Demand End to 18 Years of Hamas Rule, gvwire.
37Οφείλει να σημειωθεί ότι η συμμετοχή μελών οικογενειών σε διαμαρτυρίες ορισμένες φορές μπορεί να καταδεικνύει την ευρύτερη θέση κάποιας φυλής, φατρίας ή οικογένειας, ενώ άλλες φορές να αναδεικνύει την αυτονόμηση συγγενών από το πλαίσιο της εκάστοτε οικογένειας.
38Μία πιο καθολική κριτική σε σχέση με την αποσιώπηση των μη δυτικών φωνών που εξεγείρονται ή ασκούν κριτική προς τις κυβερνήσεις των χωρών τους, έχει ασκήσει ο Ιρανός εξόριστος, Siyâvash Shahabi, σε ένα εξαιρετικό κείμενο που αφορά κυρίως το παράδειγμα του Ιράν: Ο Ρατσισμός των Αντιρατσιστών: Bourdieu, Said και Αντεστραμμένος Οριενταλισμός
39We Want to Live movement – Wikipedia
40Gaza. Le Hamas doit cesser la répression brutale contre les manifestants et les défenseurs des droits humains
41Το Μανιφέστο της Νεολαίας της Γάζας για την Αλλαγή (Gaza Youth Manifesto for Change) που δημοσιεύτηκε από την ομάδα Gaza Youth Breaks Out το 2010, φαίνεται να λειτούργησε ως σύμβολο μιας νέας γενιάς της Γάζας που αναζητούσε φωνή μέσα στην απομόνωση και την καταστολή, αποκαλύπτοντας μια εσωτερική αντίσταση που δεν ταυτίζεται ούτε με τη Χαμάς, ούτε με τη Φάταχ, ούτε φυσικά με το Ισραήλ ή με ξένα κράτη.
42Pearlman, W. R. (2016). Palestine and the Arab Uprisings. In Civil Resistance in the Arab Spring: Triumphs and Disasters (σ. 248-269). Oxford University Press.
43Gaza: le Hamas disperse une manifestation contre la pénurie d’électricité
44Gaza youth demand better living conditions amid renewed protests – The Jerusalem Post
45Σε αντίθεση με τις προαναφερθείσες διαμαρτυρίες, η Χαμάς, όπως και σχεδόν όλες οι αντιστασιακές οργανώσεις, αγκάλιασε και διαμόρφωσε το αυθόρμητο και αρχικά μη βίαιο κίνημα που ξέσπασε το 2018 στα σύνορα της Γάζας, με αίτημα την επιστροφή των Παλαιστινίων προσφύγων στα εδάφη που πλέον συγκροτούν το κράτος Ισραήλ και από τα οποία είχαν εκτοπιστεί.
46Jerusalem Youth at the Forefront of 2021’s Unity Intifada – MERIP
47‘This is no isolated event’: attack on Palestinian director brings rising settler violence into focus | Palestinian territories | The Guardian
48“حماس” تعلق لـCNN على الاحتجاجات ضدها في غزة – CNN Arabic
49Gaza’s ‘inconvenient’ revolt shatters the myth of Hamas mandate
50Armed Gazan gangs call for ‘march of anger’ to oust Hamas
51As Netanyahu fires Shin Bet chief, right-wing Israelis join mass protests against PM | The Times of Israel
52Ο όρος γενοκτονία έχει συζητηθεί τόσο ως αυτονόητος στην περίπτωση του πολέμου του Ισραήλ στη Γάζα όσο και κατακριτέα ως καταχρηστικός. Πρέπει να σημειωθεί ότι υπάρχει τεράστιο θεωρητικό ντιμπεητ σε σχέση με τη χρήση του συγκεκριμένου νομικού όρου, και ότι αυτός χρησιμοποιείται επί το πλείστον για πολιτικές στοχεύσεις. Πέρα από τις καθημερινές μαρτυρίες των Παλαιστινίων, τις ξεκάθαρες δηλώσεις γενοκτονικών προθέσεων των αξιωματούχων του Ισραήλ, τις διαπιστώσεις του Διεθνούς δικαστηρίου, την αναγνώριση της έννοιας για την καταστροφή του συμπλέγματος της Γάζας ως γενοκτονία από δεκάδες ιστορικούς του Ολοκαυτώματος και της Μέσης Ανατολής, στο πλαίσιο που αναγνωρίζεται κινηματικά ως κομβική η πολιτική αναγκαιότητα να σταματήσει η σφαγή στη Γάζα και να αρθούν οι δομικοί αποκλεισμοί και καταπιέσεις που βιώνει ο παλαιστινιακός πληθυσμός, οφείλει να αναγνωρίζεται και η αναγκαιότητα της στρατηγικής κινηματικής χρήσης του όρου. Η συγκεκριμένη έννοια, που παράχθηκε χάριν του Ολοκαυτώματος των Εβραίων, ίσως λειτούργησε ως «το άρπαγμα μια μνήμης σε μια στιγμή κινδύνου», με βάση την πασίγνωστη φράση του Μπένγιαμιν, για την ανάδειξη της τρομακτικής καταστροφής που έχει ήδη πραγματοποιηθεί αλλά και προκειμένου να επιχειρήσει να θέσει ένα κοινωνικό, πολιτικό και διπλωματικό όριο στην κλίμακα των μελλοντικών εξολοθρεύσεων που πραγματοποιούνται ή δύναται να πραγματοποιηθούν μελλοντικά σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου.
53Οφείλει να σημειωθεί ότι παρά τον διαδεδομένο μύθο ότι «όλοι και όλες πηγαίνουν στο Ισραήλ στο στρατό εξαιτίας της υποχρεωτικής στράτευσης», ότι πάνω από 30% των ανδρών και πάνω από το 40% των γυναικών στο Ισραήλ δεν υπηρετούν στο στρατό όπως καταγράφηκε στα «ανησυχητικά στατιστικά» του IDF το 2020. Σε αυτά τα ποσοστά αποχής συνεισφέρουν σχεδόν κατά το ήμισυ οι υπερορθόδοξοι Εβραίοι και Εβραίες για λόγους συνείδησης, ταυτόχρονα όμως τα ποσοστά μη στράτευσης για ψυχολογικούς λόγους φαίνεται να αυξήθηκαν ακραία τα τελευταία χρόνια με αποτέλεσμα το γεγονός να ανακινείται ως εθνικό πρόβλημα από το ισραηλινό κράτος, παρά το γεγονός της επιστροφής πολιτών που είχαν κριθεί ακατάλληλοι προς στράτευση στον IDF μετά την 7η Οκτώβρη του 2023.
54The Israeli army is facing its biggest refusal crisis in decades
55The Coming Post-Hegemonic World | Verso Books
56فصائل المقاومة والعشائر يحذرون من أصوات «أذناب الاحتلال» ضد المقاومة – شبكة قدس الإخبارية
57https://x.com/IhabHassane/status/1905351166663205323
58 Δεν έχει υπάρξει δημόσια αναφορά στο ποιές φατρίες ή οικογένειες συμμετέχουν στις «Οικογένειες και φυλές των νότιων διοικητικών διαμερισμάτων της λωρίδας της Γάζας», που αποτελεί σύστημα διοίκησης που είχε προκύψει στο πλαίσιο του αναγνωρισμένου εθιμικού δικαίου. Στη Ράφα, κυριαρχεί η βεδουίνικη φυλή Abu Middein των Hanajira, μία από τις μεγαλύτερες στην περιοχή, η οποία ασκεί έντονη κοινωνική και διαμεσολαβητική επιρροή, υποστηρίζοντας την αντίσταση ενάντια στην Κατοχή. Η φυλή Abu Samhadna, επίσης στη Ράφα, ελέγχει τις περισσότερες από τις υπόγειες σήραγγες που λειτουργούν για το λαθρεμπόριο όπλων, καπνού και ανθρώπων από την Αίγυπτο στη Λωρίδα της Γάζας και ταυτίζεται με τις Popular Resistance Committees (PRC) που εναντιώνονται στις συμβιβαστικές προσεγγίσεις της ΠΑ και της Φατάχ συμμετέχοντας στη συμμαχία της παλαιστινιακής αντίστασης. Η οικογένεια Barhoum, επίσης από τη Ράφα, παρουσιάζει παραδοσιακή και πολιτική δραστηριότητα, διατηρώντας άμεσες και στενές σχέσεις με τη Χαμάς. Τον Μάρτιο του 2025 έχασαν δεκάδες μέλη της οικογένειάς τους απο βομβαρδισμό. Από τη Ράφα προέρχεται και η οικογένεια Shaath, μία αστική οικογένεια με έντονο πολιτισμικό έργο και ισχυρές πολιτικές διασυνδέσεις κυρίως με τη Φατάχ.
59Η αναγνώριση του γενοκτονικού χαρακτήρα του πολέμου του Ισραήλ ως πολιτικό εργαλείο για την κατάσβεση του, δεν σημαίνει την ταύτιση με την περιγραφή μιας διαρκούς και αδιάκοπης γενοκτονίας του παλαιστινιακού πληθυσμού από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ. Οι συγκεκριμένες διαμαρτυρίες, όπως και ορισμένοι αγώνες στην ευρύτερη περιοχή, κάνουν ακόμα πιο εμφανές ότι η κριτική στις αποικιοκρατικές πρακτικές, η αντίσταση στην επέκταση της εποικιστικής βίας και οι καθημερινές μορφές παλαιστινιακής αντίστασης δεν ταυτίζονται απόλυτα με τη θεωρία και το ευρύτερο αξιολογικό πολιτικό πρόγραμμα της αποποικιοποίησης, που καταλήγει να ταυτίζεται με τις κυρίαρχες και ιεραρχικές μορφές της εκάστοτε αντίστασης. Ο στόχος αυτού του ιδεολογικού προγράμματος μπορεί να περιγραφεί σχηματικά ως η άμεση προτεραιοποίηση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα σε σχέση με άλλες διεκδικήσεις, η άμεση καταστροφή των αποικιοκρατικών κρατών -και πρωτίστως και κυρίως του Ισραήλ- ανεξαρτήτως μεθόδου, καθώς και ο εκτοπισμός ή η εξόντωση της πλειονότητας των πληθυσμών που δεν συναινούν στη νέα μορφή διακυβέρνησης ή κοινωνικής οργάνωσης των ιθαγενών, δηλαδή όσων τους ανήκει η γη, στο πλαίσιο μιας στενά προσδιορισμένης ιθαγενικότητας.
60Gaza stremata accusa tutti, anche Hamas | il manifesto
61Facebook post by Yousef Fares.
62“We Are Not Traitors. We Are Just Tired” by Alaa from Gaza.
63Voices from Gaza: Protests demand an end to war and suffering | Israel-Palestine conflict News | Al Jazeera
64https://x.com/IhabHassane/status/1905295272097218794?t=xC0bp7jpCGt3Pa8FPIFpBQ&s=19
65A call against arms, Antipolitika.
66Asef Bayat (2011) Revolutionary Life: The Everyday of the Arab Spring. Harvard University Press.
67Elaine Hatfield; John T Cacioppo, and Richard L. Rapson, «Emotional contagion» in Current Directions in Psychological Science, 2 (3), June 1993: 96–99.
68Haidar Eid, «Dis-participation as a Palestinian Strategy?», Al-Shabaka Dec 9 2013.
69The Historical Causes of Arab Separatism by Il Programma Comunista
70Spivak, G. C. (2024). Μπορούν οι υποτελείς να ομιλούν; (Χ. Κολύρη & Π. Τσιριμπίδας, Μετ.). Ακυβέρνητες Πολιτείες.
71Spivak, G. C. (2005). Scattered speculations on the subaltern and the popular. Postcolonial Studies, 8(4), 475–486. https://doi.org/10.1080/13688790500375132
72Al-Azm, S. J. (2000) Orientalism and Orientalism in Reverse. Στο Orientalism: A Reader. Edinburgh University Press: 217-238.
73Traverso, E. (2024). Η Γάζα μπροστά στην ιστορία (Ν. Κούρκουλος, Μετάφρ.). Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.
74https://x.com/MosabAbuToha/status/1905296359684440362?t=-s-V7aGnHhc9GN06Hr-5Vg&s=07
75Traverso, E. (2024). Η Γάζα μπροστά στην ιστορία (Ν. Κούρκουλος, Μετάφρ.). Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.
76 Λίγες μέρες μετά τις διαμαρτυρίες στην πόλη Deir al-Balah, στην κεντρική Γάζα, η φατρία Abu Samra clan εκτέλεσε παραδειγματικά αστυνομικό της Χαμάς, ο οποίος είχε δολοφονήσει νωρίτερα συγγενή τους στην ουρά για το αλεύρι, δημοσιοποιώντας το βίντεο της δολοφονίας χάριν επίδειξης δύναμης.
77Behind the Rashomon-like Views of Anti-Hamas Protests in Gaza, Dr. James J. Zogby, President
78Putin’s endorsement of Trump’s Greenland takeover reflects their vision of a new world order | Vladimir Putin | The Guardian
79Anti-Hamas protests on rise in Gaza as group’s iron grip slips
80To reimpose control over Gaza… Hamas repeats the 2007 move, skynewsarabia.
82Την πρωτομαγιά έγινε γνωστό ότι 9 άτομα εκτελέστηκαν και 27 άτομα δέχτηκαν πυροβολισμούς στα πόδια στο πλαίσιο της καμπάνιας της Χαμάς για να διαλυθούν οι διαμαρτυρίες.
83Hamas agrees to new Gaza cease-fire proposal as Israel counters with alternative plan – Türkiye Today
84Israel’s latest vision for Gaza has a name: Concentration camp, +972 magazine.
85Morris, W. (1888). A Dream of John Ball: And, A King’s Lesson. Reeves & Turner.
86Σωτήρης Ρούσσος, Η επόμενη μέρα στη Γάζα και οι γεωπολιτικές στοχεύσεις του Ισραήλ
88Waiting for the massacre by Mustapha Khayati & Lafif Lakhdar.
89Luxemburg, R. (1984). Μεταρρύθμιση ή επανάσταση. Εκδόσεις Κοροντζή.
the Eastern Plateau 